مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

تحلیل تطبیقی حقوق پدیدآورنده و تهیه‌کننده در آثار تلویزیونی مشترک و شیوه‌های بهره‌برداری از آن‌ها در نظام‌های حقوقی ایران و ایالات متحده آمریکا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
امیر یعقوبی
محسن طاهری
گروه حقوق، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران.
10.22034/jlsm.2026.2086471.1098
چکیده
آثار تلویزیونی مشترک به‌عنوان محصولات خلاقانه مبتنی بر همکاری چند پدیدآورنده و مشارکت نهادهای تولیدی، نقش مهمی در صنعت رسانه و اقتصاد فرهنگی دارند. فرایند تولید و بهره‌برداری از این آثار شامل تعیین حدود حقوق پدیدآورنده و تهیه‌کننده، مالکیت اولیه، انتقال حقوق و شیوه‌های انتفاع اقتصادی است که چالش‌های حقوقی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند و نظام‌های حقوقی برای پاسخ به آن‌ها سازوکارهای متفاوتی پیش‌بینی کرده‌اند. پژوهش حاضر با هدف تبیین چهارچوب‌های حقوقی حقوق پدیدآورنده و تهیه‌کننده و تحلیل شیوه‌های بهره‌برداری، به مطالعه تطبیقی نظام‌های حقوقی ایران و ایالات متحده آمریکا می‌پردازد. پرسش اصلی آن است: «حدود حقوق و اختیارات پدیدآورنده و تهیه‌کننده و سازوکارهای بهره‌برداری از آثار تلویزیونی مشترک در ایران و آمریکا چگونه تبیین شده و تفاوت‌های بنیادین چیست؟» فرضیه پژوهش بر این است که نظام حقوقی آمریکا با تأکید بر قراردادها، مالکیت سازمانی و انعطاف در انتقال حقوق، چهارچوب کارآمدتری برای بهره‌برداری اقتصادی فراهم می‌کند؛ درحالی‌که نظام ایران با تأکید بر حقوق معنوی پدیدآورنده و محدودیت‌های انتقال، رویکرد حمایتی اما کم‌تر منعطف دارد. یافته‌ها با روش توصیفی–تحلیلی و تطبیقی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، قوانین، اسناد قراردادی و رویه‌های حقوقی دو کشور نشان می‌دهد: (۱) اصل «کار برای استخدام» و غلبه قراردادهای تولید در آمریکا تمرکز مالکیت و صدور مجوزهای بهره‌برداری چندسکویی را تسهیل می‌کند؛ (۲) برجستگی حقوق معنوی و محدودیت انتقال در ایران پیوند شخصی پدیدآورنده با اثر و نقش رضایت‌های بعدی را تقویت می‌کند؛ (۳) تفاوت در مالکیت اولیه، ساختار قراردادها و تقسیم منافع بر ریسک، اقتباس و بهره‌برداری دیجیتال اثرگذار است؛ و (۴) کارآمدی اقتصادی بهره‌برداری در هر دو نظام نیازمند شفافیت قراردادی، تعیین قلمرو حقوق و سازوکار حل اختلاف است. نتیجه نشان می‌دهد که توازن میان حقوق معنوی پدیدآورنده و قطعیت قراردادی برای تهیه‌کننده، کلید بهره‌برداری مؤثر است و همگرایی استانداردهای قراردادی و شفافیت انتقال حقوق می‌تواند امنیت حقوقی، جذب سرمایه و توسعه بازارهای فرامرزی را افزایش دهد.
کلیدواژه‌ها
حقوق تهیه‌کننده
حقوق پدیدآورنده
مالکیت ‌فکری
آثار تلویزیونی
بهره‌برداری دیجیتال
حقوق معنوی.

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Rights of Authors and Producers in Joint Television Works and Their Modes of Exploitation in the Legal Systems of Iran and the United States of America

نویسندگان English

Amir Yaghoubi
Mohsen Taheri
Department of Law, Se. C, Islamic Azad University, Semnan, Iran
چکیده English

Joint television productions, as creative works based on the collaboration of multiple creators and the participation of production entities, play a significant role in the media industry and cultural economy. The production and exploitation processes of these works involve determining the scope of rights for creators and producers, initial ownership, rights transfer, and mechanisms for economic utilization, which pose significant legal challenges, addressed differently across legal systems. This study aims to elucidate the legal frameworks governing creators’ and producers’ rights and to analyze methods of exploitation through a comparative examination of the legal systems of Iran and the United States. The central research question is: “How are the rights and authorities of creators and producers, as well as the mechanisms for exploiting joint television works, defined in the legal systems of Iran and the United States, and what are the fundamental differences?” The study hypothesizes that the U.S. legal system, emphasizing contracts, organizational ownership, and flexibility in rights transfer, provides a more efficient framework for economic exploitation, whereas Iran’s legal system, emphasizing moral rights and restrictions on transfer, adopts a more protective but less flexible approach. Findings, based on descriptive–analytical and comparative methods using library resources, legal statutes, contractual documents, and judicial precedents, indicate that (1) the “work for hire” principle and dominance of production contracts in the U.S. facilitate ownership concentration and multi-platform exploitation licenses; (2) prominence of moral rights and transfer restrictions in Iran strengthen creators’ personal connection to works and the role of subsequent consents; (3) differences in initial ownership, contract structures, and profit distribution affect risk allocation, adaptation, and digital exploitation; and (4) economic efficiency requires contractual clarity, precise delineation of rights, and dispute resolution mechanisms in both systems. The results suggest that balancing creators’ moral rights with contractual certainty for producers is key to effective exploitation, and harmonizing contractual standards and clarifying rights transfers can enhance legal security, attract investment, and expand cross-border markets for joint television works.

کلیدواژه‌ها English

Producer’s Rights, Author’s Rights, Intellectual Property, Television Works, Digital Exploitation, Moral Rights.
1.      آلاشتی، محمود (1403). مجموعه جامع قوانین و مقررات هنری: دربردارنده: قوانین، اهداف، مصوبات، ضوابط، اهداف، وظایف، موارد اصلاحی به همراه متم‌های قانونی (جلد 2). تهران: میزان.
2.      اسکینی، ربیعا (1395). حقوق تجارت الکترونیک و مالکیت فکری. تهران: سمت.
3.      اسماعیلی، محسن (1396). گفتارهایی در حقوق رسانه. تهران: فرهنگ اسلامی.
4.      امیریان فارسانی، محسن (1396). جایگاه حقوقی رسانه‌ها. تهران: مجد.
5.      انصاری، باقر (1402). حقوق رسانه. تهران: مجد.
6.      انصاری، مرتضی (1415ق). المکاسب، قم: دارالنشر الاسلامیه.
7.      بروجردی، حسین طباطبایی (1415ق). نهایة الأصول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
8.      بلماز، جنیل (1403). اصول اساسی حقوق رسانه‎ها. ترجمه هدی غفاری، چاپ سوم، تهران: مجد.
9.      پرنیان، محسن (1404). فقه رسانه و فضای مجازی. تهران: مرکزی.
10.  پوررازیان، حمید (1404). حقوق رسانه (با نقبی به رسیدگی قضایی، جرم‌انگاری و مجازات). تهران: دافوس.
11.  جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1396). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
12.  جوادی آملی، عبدالله (1395). کرامت در قرآن. قم: اسراء.
13.  حائری، سیدکاظم (1420ق). فقه المعاملات المعاصرة. قم: دارالفقاهة.
14.  حسینی، سیدبشیر (1400). حقوق مخاطب ‏‫در برابر رسانه های جمعی ایران، انگلیس و امریکا‏‫. چاپ سوم، تهران: دانشگاه امام صادق.
15.  حسینی‌فرد، عاطفه (1400). حقوق رسانه. تهران: جهاد دانشگاهی.
16.  حکیم، سیدمحسن (1391ق). مستمسک العروة الوثقی (ج 13). نجف: مکتبة الآداب.
17.  خامنه‌ای، سیدعلی (1398). اجوبة الاستفتاءات. قم: دفتر نشر معارف انقلاب.
18.  خویی، سیدابوالقاسم (1410ق). مصباح الفقاهه (ج 1). قم: انصاریان.
19.  رهبر، مهدی (1403). تحلیل فقهی جرایم فرهنگی. تهران: میزان.
20.  سبحانی، جعفر (1424ق). القواعد الفقهیه (ج 2). قم: مؤسسه امام صادق (ع).
21.  شمس، عبدالله (1397). حقوق مالکیت فکری. تهران: میزان.
22.  شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1413ق). مسالک الافهام (ج 5). قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
23.  صاحب جواهر، محمدحسن (1422ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (ج 22). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
24.  صدر، امام موسی (1381). ادیان در خدمت انسان. تهران: انصار.
25.  صدر، سیدمحمدباقر (1408ق). اقتصادنا. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
26.  طباطبایی، سیدعلی (1418ق). ریاض المسائل (ج 9). قم: مؤسسه آل‌البیت.
27.  طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق). تفسیر المیزان (ج 18). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
28.  عمید زنجانی، عباسعلی (1386). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر.
29.  فاضل لنکرانی، محمد (1422ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریرالوسیله، کتاب الغصب. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
30.  فرج‌نژاد، محسن (1404). فقه رسانه و فضای مجازی. تهران: مجد.
31.  قاسمی، حمید (1399). حقوق رسانه. تهران: مجد.
32.  کاتوزیان، ناصر (1394). حقوق مدنی: وقایع حقوقی. تهران: گنج دانش.
33.  محسنی، هنگامه (1403). مدیریت رسانه در حقوق بین‌الملل. تهران: دیده‌بان.
34.  محقق حلی، جعفر بن حسن (1418ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: دارالکتب الاسلامیه.
35.  محقق داماد، سیدمصطفی (1390). قواعد فقه، بخش مدنی (ج 2). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
36.  مسعودی، امیدعلی و اسدی، خاطره (1403). «مطالعه تطبیقی حقوق رسانه در پرتو قوانین ایران و کشورهای اسکاندیناوی». مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی، 1(1)، 85-123.
37.  معرفت، محمدهادی (1426ق). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسه التمهید.
38.  معشوری، افشین (1401). مقدمه‌ی شناخت حقوق رسانه و فرهنگ. تهران: دادگستر.
39.  مقدس اردبیلی، احمد (1403ق). مجمع الفائده و البرهان (ج 8). قم: جامعه مدرسین.
40.  موسوی بجنوردی، سیدمحمد (1380). القواعد الفقهیه (ج 1). قم: نشر الهادی.
41.  موسوی، زهرا (1403). حقوق رسانه. تهران: فرهنگ.
42.  مؤمن قمی، محمد (1383). مالکیت فکری و حقوق معنوی در فقه اسلامی. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
43.  نائینی، محمدحسین (1418ق). تنبیه الأمة و تنزیه الملة. قم: انتشارات دلیل ما.
44.  نراقی، احمد (1417ق). عوائد الایام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
45.  نصرالهی، محمدصادق؛ خیامی، عبدالکریم؛ ذوالفقاری، امیراحمد و زرودی، علی (1404). «ساختار و کارکردهای نهادهای تنظیم گر ویدئو مبتنی بر تقاضا(مورد مطالعه: چین، انگلستان و آمریکا)». مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی، 2(3)، 81-120.
46.  هادوی تهرانی، مهدی (1384). مبانی فقهی حقوق عمومی. قم: مؤسسه فرهنگی خانه خرد.
47.  یزدی، سیدمحمدکاظم (1409ق). العروة الوثقی (ج 2). قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
48.  یعقوبی، محمد (1403). مسئولیت مدنی رسانه‌ها در نظام حقوقی ایران. تهران: مجد.
49.     Abinhall, T. (Ed.). (2024). The SAGE handbook of media economics. London: SAGE Publications.
50.     Abbott, F. M. (2024). International intellectual property in an integrative world economy. Oxford: Oxford University Press.
51.     Basin, K. (2024). The Business of Television: Updated and Expanded. New York: Routledge.
52.     Brown, A., Kheria, S., Cornwell, J., & Iljadica, M. (2023). Contemporary intellectual property: Law and policy. Oxford: Oxford University Press.
53.     Busch, C. (2024). Patent and copyright protection in the digital age. New York: Routledge.
54.     Daskal, J. (2025). Territoriality, rights clearance, and digital exploitation. Berkeley Technology Law Journal, 40(1), 1-50. https://doi.org/10.15779/ztjg13h23n
55.     Ducru, P., Raiman, J., Lemos, R., Garner, C., He, G., Balcha, H., & Souto, G. (2024). AI Royalties an IP framework to compensate artists & IP holders for AI-generated content. arXiv arXiv, 48(4), 171-199.   https://arxiv.org/abs/2406.11857
56.     Drazewski, K. (2024). Copyright as a constraint on creating technological value. Basel: Springer International Publishing.
57.     Dunleavy, T., & Weissmann, E. (2024). TV Drama in the Multiplatform Era: Transnational Coproduction and Cultural Specificity. Cham: Palgrave Macmillan.
58.     Gervais, D. J. (2023). Collective Management of Copyright and Related Rights. London: Cambridge University Press.
59.     Geiger, C. (2024). Copyright as an Access Right: Concretizing Positive Obligations for Rightholders to Ensure the Exercise of User Rights. GRUR International, 73(11), 1019-1037. https://doi.org/10.1093/grurint/7765970
60.     Ginsburg, J. C., & Budiardjo, C. (2024). International copyright law and practice. Oxford: Oxford University Press.
61.     Goldstein, P., & Hugenholtz, P. B. (2019). International copyright: Principles, law, and practice (4th ed.). New York: Oxford University Press.
62.     Griffiths, J. (2025). Media Law and Ethics. New York: Routledge.
63.     Hall, B. H., & Helmers, C. (2024). The economics of innovation and intellectual property. New York: Oxford University Press.
64.     Hall, B. H., & Helmers, C. (2024). The economics of innovation and intellectual property. Oxford: Oxford University Press.
65.     Heim, I. (2025). Intellectual property management. Cham: Springer International Publishing.
66.     Hugenholtz, P. B., & Okediji, R. L. (2023). The Cambridge companion to international and comparative copyright law. Cambridge: Cambridge University Press.
67.     Jamar, S. D., & Mtima, L. (2023). The Cambridge handbook of intellectual property and social justice. Cambridge: Cambridge University Press.
68.     Kesan, J. P., & Ballon, P. (2023). The Cambridge handbook of information and computer ethics. Cambridge: Cambridge University Press.
69.     Kostovska, I. (2025). Corporate ownership in the TV production sector and cultural diversity: Analysis of consolidated companies and indies’ access to TV drama financing. Communication & Society, 38(1), 89-112. https://doi.org/10.15581/003.38.1.040
70.     Leaffer, M. A. (2024). Understanding copyright law. Raleigh: Carolina Academic Press.
71.     Litman, J. (2024). Digital Copyright. New York: Prometheus Books.
72.     Majekolagbe, F. (2025). Intellectual Property Futures: Exploring the Global Landscape of IP Law and Policy. Ottawa: CANLII/Legal Press.
73.     McClean, R., & Griffiths, J. (2025). Creative Industries and Intellectual Property. London: Sage Publications.
74.     Nimmer, M. B., & Nimmer, D. (2023). Copyright Law. New York: LexisNexis.
75.     Ochoa, T. A., & Boccardi, N. (2023). Media industries and intellectual property rights: Innovation, law, and finance. London: Routledge.
76.     Patry, W. F. (2023). Patry on copyright. Eagan: Thomson Reuters.
77.     Poland, C. M. (2023). Generative AI and US Intellectual Property Law. arXiv, 46(1), 354-381. https://arxiv.org/abs/2311.16023
78.     Priora, G., & Costa Novaes, A. (2023). CJEU grapples with the intertwined nature of private copies and retransmission of online television broadcasts. Journal of Intellectual Property Law & Practice, 18(10), 709-713. https://doi.org/10.1093/jiplp/jpad075
79.     Quintais, J. P. (2025). Generative AI, copyright and the AI Act. Computer Law & Security Review, (56), 1-23. https://doi.org/10.1016/j.clsr.2025.106107
80.     Ricketson, S., & Ginsburg, J. C. (2023). International copyright and neighboring rights: The Berne Convention and beyond. Oxford: Oxford University Press.
81.     Schirru, L., de Souza, A. R., Valente, M. G., & Lana, A. de P. (2024). Text and data mining exceptions in Latin America. International Review of Intellectual Property and Competition Law, (55), 1624-1653. https://doi.org/10.1007/s40319-024-01511-2
82.     Senftleben, M. (2024). Balancing authors’ rights and contractual freedom in copyright. European Intellectual Property Review, 46(7), 405-420. https://doi.org/10.1017/S1472669624000110
83.     Senftleben, M., & Izyumenko, E. (2025). Author remuneration in the streaming age – exploitation rights and fair remuneration rules in the EU. Journal of Intellectual Property Law & Practice, 20(12), 807-824. https://doi.org/10.1093/jiplp/jpaf071
84.     Smartt, U. (2023). Media & Entertainment Law. New York: Routledge.
85.     Tyagi, K. (2024). Copyright, text & data mining and the innovation dimension of generative AI. Journal of Intellectual Property Law & Practice, 19(7), 557-570. https://doi.org/10.1093/jiplp/jpae028
86.     VerSteeg, P. (2025). Entertainment Law. New York: Aspen Publishers.
87.     Wang, Z., Chen, C., Sehwag, V., & Pan, M. (2024). Evaluating and mitigating IP infringement in visual generative AI. arXiv. 50(4), 266-296.  https://arxiv.org/abs/2406.04662
88.     Wadhera, R., & Midha, R. (2024). Unlocking Copyright: The Power of Ownership and Licensing. Legal Research Development, 8(4), 524-548. https://doi.org/10.53724/lrd/v8n4.2
89.     Willinsky, J. (2023). Copyright’s broken promise: How to restore the law’s ability to promote the progress of science. Cambridge: MIT Press.