مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

چهارچوب آزادی بیان رسانه در اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مدیریت رسانه دانشگاه جامع انقلاب اسلامی،‌ تهران،‌ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشیار گروه ارتباطات و مطالعات فرهنگی دانشکده رفاه، تهران،‌ ایران.
چکیده
آزادی بیان یکی از مفاهیم جهانی است که همواره در جغرافیا و حکومت‌های مختلف تعاریف و برداشت‌های گوناگونی از آن صورت می‌گیرد. این پژوهش با هدف تبیین چهارچوب آزادی بیان رسانه‌ای در اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران، با رویکردی کیفی و با استفاده از راهبرد تحلیل مضمون (با رویکرد قیاسی) انجام شده است. جامعه آماری پژوهش، کلیه اسناد بالادستی رسمی در حوزه فرهنگ، رسانه و ارتباطات را شامل می‌شود که با روش نمونه‌گیری هدفمند (قضاوتی)، اسناد کلیدی از جمله قانون اساسی، منشور حقوق شهروندی، سیاست‌های کلی رسانه و قوانین مادر، انتخاب و تحلیل شدند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که چهارچوب حاکم بر آزادی بیان رسانه‌ها، برآمده از تلفیقی چندلایه از مبانی نظری مسئولیت اجتماعی، توسعه‌ای، فقهی و گفتمانی است که در قالب پنج محور اصلی و به‌هم‌پیوسته قابل صورتبندی است: «آزادی مشروط و مسئولیت‌پذیر»، «نظارت و تنظیم‌گری نهادی»، «رسانه به‌مثابه ابزار هدایت فرهنگی»، «ابعاد حقوقی و ساختاری» و «محدودیت‌های هنجاری و امنیتی». این محورها درمجموع، الگوی ترکیبی «آزادی هدایت‌شده در سایه نظارت مسئولیت‌پذیر» را ترسیم می‌کنند که در آن حق آزادی بیان به‌رسمیت شناخته می‌شود؛ اما این حق ذاتی، در بستر حکومت اسلامی، مقید و مشروط به رعایت «مبانی اسلام»، «حقوق عمومی»، «امنیت ملی» و «ارزش‌های اسلامی-ایرانی» تعریف شده است. در این مدل، رسانه نه یک نهاد مستقل یا دیده‌بان عمومی محض، بلکه بازیگری هدایت‌گر و ابزاری در خدمت حفظ و تقویت نظام اسلامی-ایرانی، صیانت فرهنگی و امنیت ملی تلقی می‌شود. این چهارچوب با صورت‌بندی پنج محور و ارائه یک مدل ترکیبی، ارزش افزوده نظری قابل‌توجهی نسبت به پژوهش‌های پیشین ایجاد می‌کند و می‌تواند مبنایی برای کاهش تعارضات تفسیری و عملکردی که محل مناقشات بسیاری در فضای رسانه‌ای ایران است، در عرصه رسانه‌ای کشور فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The framework of media freedom of expression in the upstream documents of the Islamic Republic of Iran

نویسندگان English

Mohammad Hosein Rahimi 1
Meysam farokhi 2
1 PhD Student in Media Management, Islamic Revolution Comprehensive University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 Associate Professor, Department of Communication and Cultural Studies, Refah Faculty, Tehran, Iran.
چکیده English

Freedom of expression is one of the universal concepts that has always been subject to various definitions and interpretations across different geographies and governments. This study was conducted with the aim of explaining the framework of media freedom of expression in the upstream documents of the Islamic Republic of Iran, employing a qualitative approach and utilizing thematic analysis strategy. The statistical population of the research includes all official upstream documents in the fields of culture, media, and communication. Using a purposive (judgmental) sampling method, key documents including the Constitution, the Charter of Citizens' Rights, the General Media Policies, and parent laws were selected and analyzed. The research findings indicate that the governing framework of media freedom of expression is derived from a multi-layered synthesis of theoretical foundations, including social responsibility, developmental, jurisprudential (fiqhi), and discourse-based principles. This framework can be formulated into five main and interconnected axes: "Conditional and Responsible Freedom," "Institutional Oversight and Regulation," "Media as a Tool for Cultural Guidance," "Legal and Structural Dimensions," and "Normative and Security Restrictions." Collectively, these axes delineate an indigenous model of "Guided Freedom under the Auspices of Responsible Oversight," in which the right to freedom of expression is recognized, yet this inherent right, within the context of an Islamic government, is defined as bound and conditional upon adherence to "the foundations of Islam," "public rights," "national security," and "Islamic-Iranian values." In this model, the media is perceived not as an independent entity or a pure public watchdog, but as a guiding actor and an instrument serving the preservation and strengthening of the Islamic-Iranian system, cultural protection, and national security. This coherent framework could provide a basis for reducing interpretive and functional conflicts, which are the locus of many disputes in Iran's media sphere, within the country's media landscape.

کلیدواژه‌ها English

Freedom of Expression
Media
Upstream Documents of the Islamic Republic of Iran
Thematic Analysis
Media Governance.
1.      ابوالمعصومی، نرگس (1404). «نظارت بر رسانه با رویکرد فقهی و حقوقی»، فصلنامه تمدن حقوقی، شماره 24.
2.      احمدی، سیدمحمدصادق (1395). «بررسی تطبیقی محدودیت‌های آزادی بیان در تلویزیون از منظر اسناد بین‌الملل حقوق بشر و حقوق موضوعه ایران»، مجله پژوهش حقوق عمومی، شماره 52.
3.      بابازاده مقدم حامد و اسدی عباس (1395)، «مقررات گذاری برای سایت های خبری در ایران، چالش های و راهکارها»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، شماره 54.
4.       تقی‌پور، فائزه و همکاران (1400). «پدیدارشناسی ابعاد آزادی بیان در رسانه‌های ایران از دیدگاه اساتید علوم ارتباطات»، دوفصلنامه رسانه و فرهنگ، سال 11، ش1، صص 141-158.
5.      دادگران، محمد (1390). مبانی ارتباطات جمعی، تهران: مروارید.
6.      زابلی‌زاده، اردشیر و افخمی، حسینعلی (۱۳۹۲). استفاده از نظریه چارچوب‌بندی در تبیین اثرات اخبار: مفاهیم و پژوهش‌ها. پژوهش‌های ارتباطی.
7.      سورین، ورنر جی. و تانکارد، جیمز دبلیو. (۱۳۸۵). نظریه‌های ارتباطات؛ ترجمه علیرضا دهقان. تهران: دانشگاه تهران.
8.      کازنو، ژان (1387). جامعه‌شناسی وسایل ارتباط جمعی. ترجمه باقر ساروخانی و منوچهر محسنی. تهران: اطلاعات.
9.      کاستلز آمانویل، (1402) قدرت ارتباطات؛ ترجمه حسین بصیریان جهرمی، تهران: نشر علمی فرهنگی.
10.  گافمن، اروینگ (1403)، نمود خود در زندگی روزمره، ترجمه مسعود کیان‌پور. تهران، نشر مرکز.
11.  مصباح یزدی، محمدتقی (1391). نظریه سیاسی اسلام، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) .
12.  مک‌کوییل، دنیس (1388). درآمدی بر نظریه ارتباطات جمعی، ترجمه پرویز اجلالی. تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
13.  قوانین و اسناد مرتبط
14.  سیاست‌های کلی فرهنگ و رسانه ( ۱۳۷۹)
15.  سیاست‌های کلی فضای مجازی (۱۳۹۹)
16.  منشور حقوق شهروندی (۱۳۹۵)
17.  شورای عالی انقلاب فرهنگی (۱۳۸۰). سیاست‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در حوزه مطبوعات.
18.  شورای عالی انقلاب فرهنگی (۱۳۹۳). نقشه مهندسی فرهنگی کشور. تهران: دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی.
19.  قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۸). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با اصلاحات و بازنگری سال ۱۳۶۸.
21.  قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات. (۱۳۸۷).
23.  قانون جرایم رایانه‌ای (۱۳۸۸).  
25.  قانون مطبوعات (۱۳۶۴).
 
27.    Moroojo, M. Y., Madni, M. A., & Shabbir, T. (2024). Censorship vs. freedom of speech: Analyzing the role of PEMRA in regulating Pakistani media. International Research Journal of Management and Social Sciences, 5(2), 842–855.
28.    Vese, D. (2022). Governing fake news: The regulation of social media and the right to freedom of expression in the era of emergency. European Journal of Risk Regulation, 13(3), 477–513. https://doi.org/10.1017/err.2021.48
29.    Voorhoof, D., & Cannie, H. (2010). Freedom of expression and information in a democratic society: The added but fragile value of the European Convention on Human Rights. The International Communication Gazette, 72(4–5), 407–423. https://doi.org/10.1177/1748048510362711