مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

بیمه سایبری در پرتو فقه حکومتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عطیه مقدم فر 1
مریم صیفی کار 2
1 استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی،‌ دانشکده رفاه،‌ تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه فقه و حقوق اسلامی دانشکده رفاه،‌ تهران، ایران
10.22034/jlsm.2026.2081065.1079
چکیده
این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی با گردآوری کتابخانه‌ای از منابع فقهی، حقوقی و مطالعات مدیریت ریسک سایبری انجام شده است. تأمین امنیت سایبری ذیل تکلیف «حفظ نظام»، مسئولیتی ذاتی برای حکومت اسلامی است. ریسک‌های سایبری در چهار دسته (فنی، امنیتی، قانونی-نظارتی، اعتباری) طبقه‌بندی شده و قابلیت بیمه‌پذیری هر دسته تحلیل گردید. مالیت دارایی‌های دیجیتال با استناد به آرای امام خمینی و شهید صدر اثبات شد. مشروعیت عقد بیمه سایبری با تأکید بر نظریه «عقد مستقل» امام خمینی و ادله قرآنی (أوفوا بالعقود، تعاونوا علی البر) و روایی (المؤمنون عند شروطهم) احراز گردید و به شبهات غرر، جهالت، تعلیق و ربا پاسخ داده شد. پنج چالش فقهی خاص شامل حکم پرداخت باج‌افزار (تزاحم قاعده نفی سبیل و اضطرار)، جبران سود منتفی (تمایز سود قطعی و احتمالی)، مسئولیت ناشی از خطای هوش مصنوعی، تداخل بیمه‌نامه‌ها در حملات سایبری-فیزیکی و قائم‌مقامی بیمه‌گر در فرض ناشناس بودن هکر، بررسی و راهکارهای میانی ارائه گردید. مشروعیت مداخله حکومت در چهار بُعد مصلحتی (حفظ نظام اقتصادی دیجیتال)، امنیتی-دفاعی (صیانت از مرزهای سایبری)، اقتصادی (نفی ضرر نوعی بر اساس قاعده لاضرر) و اجتماعی (تحقق عدالت و تنظیم بازار بر اساس آیه تعاون) مستند شد. مطالعه تطبیقی نشان داد که الگوی ترکیبی شامل الزام تدریجی بخش‌های حیاتی، مدل دوگانه بیمه متعارف و تکافل سایبری، استانداردهای فنی ارزیابی ریسک و صندوق تضمین دولتی برای ایران مناسب است. حکومت اسلامی با اتکا به نظریه ولایت مطلقه فقیه، نه تنها مجاز بلکه مکلف است رویکردی فعال و چندسطحی (تقنین، تنظیم‌گری، نظارت و توانمندسازی) برای ساماندهی بیمه سایبری در پیش گیرد. فقه امامیه با مبانی مستحکم و ظرفیت اجتهاد پویا، توانایی پاسخگویی به مسائل مستحدثه را دارد.
کلیدواژه‌ها
امنیت سایبری
بیمه سایبری
فقه حکومتی
مشروعیت مداخله
ولایت مطلقه فقیه.

عنوان مقاله English

Cyber Insurance in the Light of Governmental Jurisprudence

نویسندگان English

Atiyeh Moghadam far 1
Maryam Seifikar 2
1 UniversityAssistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Refah Faculty, Tehran, Iran (corresponding author of the article)
2 Master's Student, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Refah Faculty, Tehran, Iran
چکیده English

This research analyzes the Islamic government's responsibility and legitimacy in intervening in cyber insurance, based on governmental jurisprudence and Imam Khomeini's theory of Absolute Velayat-e Faqih. A descriptive-analytical method with library-based data collection from jurisprudential, legal, and cybersecurity risk management sources was employed. Ensuring cybersecurity is an inherent duty of the Islamic government under "preservation of the Islamic system." Cyber risks were classified into four categories (technical, security, legal-regulatory, reputational), and their insurability was analyzed. Digital assets' legal personality was established based on Imam Khomeini and Shahid Sadr's opinions. Cyber insurance's legitimacy as an independent contract was affirmed using Imam Khomeini's theory, Quranic evidence, and narrative evidence. Five jurisprudential challenges were addressed: ransomware payment, compensation for lost profits, liability for AI errors, policy overlap in cyber-physical attacks, and insurer subrogation when the hacker is unknown. Government intervention's legitimacy was substantiated across four dimensions: expediency, security-defense, economic, and social. A comparative study indicated a combined model including gradual mandatory coverage for vital sectors, a dual conventional/Takaful model, technical risk assessment standards, and a government guarantee fund suits Iran. Relying on Absolute Velayat-e Faqih, the Islamic government is obligated to adopt an active, multi-level approach (legislation, regulation, supervision, empowerment) to organize cyber insurance. Imami jurisprudence can respond to emerging issues through dynamic ijtihad.

کلیدواژه‌ها English

Cyber Insurance
Governmental Jurisprudence
Absolute Velayat-e Faqih
Cybersecurity
Legitimacy of Intervention.
1.      قرآن کریم.
2.      نهج‌البلاغه
3.      آخوند خراسانی، محمدکاظم (بی‌تا). کفایة الاصول (ج۱). قم: مؤسسه آل البیت (علیهم‌السلام).
4.      ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی (۱۴۰۴ق). تحف العقول عن آل الرسول علیهم‌السلام (علی‌اکبر غفاری، تحقیق و تعلیق). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
5.      احمدی، مریم و بدرزاده، اکبر (۱۳۹۹). بررسی تطبیقی اصل قائم‌مقامی بیمه‌گر در حقوق بیمه ایران و فرانسه. مطالعات فقه اقتصادی، ۲(۳)، ۵۵-۷۲.
6.      افراسیابی تحسین، حمید (۱۳۹۳). اصل غرامت در حقوق بیمه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه، کرمانشاه.
7.      السان، مصطفی (۱۳۹۱). حقوق تجارت الکترونیکی. تهران: انتشارات سمت.
8.      السان، مصطفی؛ کلانتری، رضا و سجادی، سعید (۱۳۹۵). بیمۀ مسئولیت و خسارت‌های وارده در فضای مجازی. پژوهشنامه بیمه، ۶(۱)، ۴۱-۵۵.
9.        https://doi.org/10.22056/ijir.2017.01.04
10.   انصاری، علی و عسکری دهنوی، جواد (۱۳۹۴). مطالعۀ تطبیقی نقش حسن‌نیت بیمه‌گر در انعقاد عقد بیمه (حقوق ایران و نظام‌های حقوقی معاصر). پژوهشنامه بیمه، ۳۰(۲)، ۴۵-۶۸.
11.      https://doi.org/10.22056/ijir.2015.03.07
12.  انصاری، مرتضی (۱۴۱۰ق). المکاسب (جلد ۱۰و7). قم: دار الکتاب.
13.  ایزدهی، سیدسجاد و صدیق تقی‌زاده، صدیقه (۱۳۹۹). ماهیت و ویژگی‌های فقه حکومتی. حکومت اسلامی ۱. ۵–۲۶.
14.  ایوب، عبدالناصر محمد و البغدادی، أحمد محمد (۲۰۲۲). الأخلاق والقانون والأمن السیبرانی. مجلة بنها للعلوم الإنسانیة، ۲(۱)، ۱-۲۵.
15.  بابایی، ایرج (۱۴۰۱). حقوق بیمه. تهران: انتشارات سمت.
16.  بهمن پوری، ع.؛ شادمانفر، م. ر. و پورغلامی فراشبندی، م. (1393). بررسی فقهی حقوقی مال بودن داده‌های رایانه‌ای. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 47(2)، 231–244.
17.      https://doi.org/10.22059/JJFIL.2014.53403
18.  پلیس فتا (۱۴۰۲). گزارش عملکرد سالانه جرایم سایبری کشور. تهران: پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات (فتا)
19.  پژوهشکده بیمه (1393). دانشنامه بیمه (ج. 1). تهران: پژوهشکده بیمه.
20.  پژوهشکده بیمه (۱۴۰۲). مطالعه و بررسی مقدماتی تجربیات سایر کشورها در حوزه ریسک‌ها و بیمه‌های سایبری (گروه پژوهشی فناوری‌های نوین، شماره ۱۷۴).
21.   پورقصاب امیری، علی و حسنی کاخ، محمدعلی (۱۳۹۷). بیمه سایبری راهکاری برای ایجاد امنیت در فضای مجازی. ارائه شده در ششمین کنفرانس ملی حقوق و مطالعات قضائی، تهران.
22.      https://civilica.com/doc/877249
23.  تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (۱۴۱۰ق). غرر الحکم و درر الکلم (سیدمهدی رجائی، محقق و مصحح). قم: دار الکتاب الإسلامی.
24.  جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۱). درس خارج فقه، 30/۲/1391.
25.  حسن‌پور، مجید، و اولوخانی، نفیسه (۱۴۰۰). شناسایی و اولویت‌بندی چالش‌های پیش‌روی بیمه سایبری در ایران. ارائه شده در بیست و هشتمین همایش بیمه و توسعه، تهران.
26.     https://civilica.com/doc/1390777
27.     حسنی، سعید و کریمیان، نورالله (۱۴۰۰). وظیفه حکومت اسلامی نسبت به تأمین امنیت در فضای سایبر با تأکید بر بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی. مطالعات انقلاب اسلامی، ۱۷(۶۳)، ۹۵-۱۱۶. https://www.magiran.com/p2314144
28.  حکیم، سیدمحسن (۱۳۵۳). منهاج‌الصالحین. تهران: لطفی.
29.  حلی، حسین (۱۳۸۴). بحوث فقهیه. بیروت: دارالزهرا.
30.  خالقی دخت، محمود (1401). مباحث تخصصی پدافند سایبر. تهران: سبک نو.
31.  خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۸۹). صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی(س): بیانات، پیام‌ها، مصاحبه‌ها، احکام، اجازات شرعی و نامه‌ها (ج۲۰). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س).
32.  خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۹۲). کتاب البیع (ج۲). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
33.  خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۳۴ق). تحریر الوسیله (ج۲). تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
34.  خویی، سیدابوالقاسم (۱۴۱۲ق). توضیح‌المسائل. قم: انتشارات مهر.
35.  دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (24/۰۸/1371). پیام به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. بازیابی از https://khamenei.ir
36.  دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۲). لغت‌نامه (چاپ اول). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
37.  رشاد، علی‌اکبر (۱۳۸۱). اجتهاد موجود و اجتهاد مطلوب. پژوهش و حوزه، ۳(۱۲)، ۴۳.
38.  سند، محمد (۱۳۹۷). گفت‌وگو با شبکه اینترنتی اجتهاد، 26/۸/1397.
39.  شریف الرضی، محمد بن حسین (۱۳۷۹). نهج‌البلاغه (محمد دشتی، مترجم). قم: مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع).
40.  صابری، م. (1399). بررسی ریسک‌های سایبری و فاکتورهای مؤثر بر تمایل شرکت‌های بیمه به ارائه این بیمه‌نامه به‌صورت مستقل. مقاله ارائه شده در بیست و هفتمین همایش ملی بیمه و توسعه.https://civilica.com/doc/1238001
41.  صافی گلپایگانی، ل. (1432ق). توضیح‌المسائل. قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی.
42.  صدر، سیدمحمدباقر (۱۳۸۹). بانک بدون ربا. تهران: فرهنگ سبز.
43.  صدر، سیدمحمدباقر (۱۴۱۰ق). الإسلام یقود الحیاة. قم: مجمع جهانی اهل بیت(ع).
44.  طباطبائی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
45.  علیدوست، ابوالقاسم (۱۳۹۰، ۸ آذر). چهار گام برای پویایی فقه حکومتی. پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله علیدوست.
46.  علیدوست، ابوالقاسم (۱۴۰۲). فقه و مصلحت. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
47.  فاضل لنکرانی، محمد. (1383). جامع المسائل. قم: نشر امیر.
48.  فتاحی زفرقندی، سجاد و کلانتری، رضا (۱۴۰۳). چالش‌های حقوقی و غیرحقوقی بیمه سایبری. تهران: پژوهشگاه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات.
49.      https://civilica.com/doc/1881832
50.  قانون بیمه. مصوب (۱۳۱۶). قابل دسترسی در: پایگاه ملی قوانین و مقررات کشور.
51.  کنفرانس ملی امنیت سایبری. (1400). تهران: دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی.
52.  مجلسی، سیدمحمدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم‌السلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
53.  محمد، آمنه علی البشیر (۲۰۲۱). الأمن السیبرانی فی ضوء مقاصد الشریعة. مجلة کلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة للبنات بالإسکندریة، ۳۷(۴)، ۲۱۵-۲۵۰.
54.      https://doi.org/10.56793/pcra22136
55.  مرکز ملی فضای مجازی. (۱۴۰۲). گزارش آماری جرائم و حملات سایبری در سال ۱۴۰۲. تهران: مرکز ملی فضای مجازی.
56.  مطهری، مرتضی (۱۳۷۴). مسأله ربا به ضمیمه بیمه. تهران: انتشارات صدرا.
57.  مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۷ق). دائرة‌المعارف فقه مقارن (جلد ۲). قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع).
58.  موسوی بجنوردی، سیدمحمد (۱۴۱۹ق). القواعد الفقهیة (ج۱). قم: نشر الهادی.
59.  مهریزی، م. (۱۳۷۶). فقه حکومتی. نقد و نظر، ۳(۱۲)، ۱۴۶-۱۴۷.
60.  میرباقری، سیدمحمدمهدی (۱۳۹۲). درس‌های خارج فقه حکومتی (اردیبهشت ماه). قم: برگرفته از پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم اسلامی.
61.  نوری، علیرضا و اسماعیلی، علی (۱۳۹۹). مفهوم‌شناسی امنیت در قرآن و زمینه‌های شکل‌گیری آن با تأکید بر روش معناشناسی ایزوتسو. امنیت ملی، ۱۰(۳۶)، ۲۳۳-۲۷۰.
62.      20.1001.1.33292538.1399.10.36.8.9
63.  هاشمی شاهرودی، محمود (۱۳۸۲). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام (ج۶). قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم‌السلام).
64.  یزدی، سیدمحمدکاظم (۱۳۸۱). غایة القصوی فی ترجمة العروة الوثقی (ج ۲). (عباس قمی، مترجم). قم: صبح پیروزی.
65.    Adriko, R., & Nurse, J. R. C. (2024). Cybersecurity, cyber insurance and small-to-medium-sized enterprises: A systematic review. Information & Computer Security, 32(5), 691–710. https://doi.org/10.1108/ICS-01-2024-0025
66.    Allianz. (2023). Allianz risk barometer 2023: Top business risks for 2023. Allianz Global Corporate & Specialty. https://www.agcs.allianz.com/news-and-insights/reports/allianz-risk-barometer.html
67.    Bank Negara Malaysia. (2022). Digital Insurance and Takaful Operators (DITO) Framework. Kuala Lumpur: Bank Negara Allianz Global Corporate & Specialty. Allianz Risk Barometer 2022. 2022.
68.    Biener, C., Eling, M., & Wirfs, J. H. Insurability of Cyber Risk: An Empirical Analysis. The Geneva Papers on Risk and Insurance—Issues and Practice. 2015.
69.    Böhme, R. (2015). Cyber-Insurance Revisited. Workshop on the Economics of Information Security (WEIS).
70.    Böhme, R., & Schwartz, G. (2010). Modeling cyber-insurance: Towards a unifying framework. Proceedings of the Workshop on the Economics of Information Security (WEIS 2010). Harvard University.
71.    Camillo, M. (2017). Cyber risk and the changing role of insurance. Geneva Association Information Newsletter—Cyber Risk, 10, 1–6.
72.    Cremer, F., Sheehan, B., Fortmann, M., Kia, A. N., Mullins, M., Murphy, F., & Materne, S. (2022). Cyber risk and cybersecurity: a systematic review of data availability. The Geneva Papers on Risk and Insurance - Issues and Practice, 47(3), 698-736. https://doi.org/10.1057/s41288-022-00266-6
73.    CrowdStrike. (2024). 2024 global threat report. CrowdStrike Intelligence. https://www.crowdstrike.com/resources/reports/global-threat-report/
74.    Cummins, J. D., & Mahul, O. (2009). Catastrophe risk financing in developing countries: Principles for public intervention. World Bank Publications. https://doi.org/10.1596/978-0-8213-7736-9
75.    Eling, M., & Schnell, W. (2016). What do we know about cyber risk and cyber risk insurance? The Journal of Risk Finance, 17(5), 474-491. doi: 10.1108/JRF-09-2016-0122
76.    Fitch Ratings. (2022). Cyber Insurance Market Dynamics: Growth and Challenges. Special Report.
77.    Insurance Information Institute. Data Breach Costs: Trends and Analysis. 2013.
78.    Kaspersky. IT Security Economics in 2019: How Businesses Are Losing Money and Saving Costs Amid Cyberattacks. 2019.
79.    Kesan, J. P., & Hayes, C. M. (2019). Strengthening cybersecurity with cyber insurance markets and better risk assessment. Minnesota Law Review, 102(1), 191–264.
80.    Lloyd’s of London. (2021). Cyber risk: How insurers can help to build resilience in the face of digital threats [Market bulletin]. Lloyd’s Market Association.
81.    Magma Insurance. (2024). Cyber Liability Insurance Policy Wording.
82.    Majuca, R., Yurcik, W., & Kesan, J. P. (2016). The Evolution of Cyberinsurance. ACM Computing Surveys.
83.    Merkin, R., & Steele, J. (2013). Insurance and the law of obligations. Oxford University Press.
84.    Miller, L. (2019). Cyber insurance: An incentive alignment solution to corporate cyber-insecurity. Journal of Law & Cyber Warfare, 7, 147-182.
85.    Microsoft. (2023). Microsoft digital defense report 2023. Microsoft Corporation. https://www.microsoft.com/en-us/security/business/microsoft-digital-defense-report
86.    Munich Re. (2021). Cyber Risk: Trends and Insurance Solutions. Munich: Munich Re Group.
87.    NIST. (2018). Framework for Improving Critical Infrastructure Cybersecurity, Version 1.1. National Institute of Standards and Technology, U.S. Department of Commerce.
88.    Ponemon Institute & IBM Security. (2023). Cost of a Data Breach Report 2023. IBM.
89.    Springer, J. (2015). A Brief History of Cyber Insurance. In Cybersecurity and Insurance (pp. 15-30). Palgrave Macmillan.
90.    Swiss Re. (2020). Cyber: The accumulation risk. Swiss Re Institute.
91.    Turkish Insurance Association. (2016). Cyber Insurance Market in Turkey: Development and Regulation. Istanbul: TIA Publications.
92.    Romanosky, S., Ablon, L., Kuehn, A., & Jones, T. (2019). Content analysis of cyber insurance policies: How do carriers price cyber risk? Journal of Cybersecurity, 5(1), tyz002. https://doi.org/10.1093/cybsec/tyz002
93.    University of Maryland, A. James Clark School of Engineering. Study: Hackers Attack Every 39 Seconds. 2007.Malaysia.
94.    Verizon. (2024). Verizon Data Breach Investigations Report (DBIR) 2024. Verizon.
95.    Woods, D., & Simpson, A. (2017). Policy measures and cyber insurance: A framework. Journal of Cyber Policy, 2(2), 209-226. https://doi.org/10.1080/23738871.2017.1360927
96.    World Economic Forum. (2023). Global Cybersecurity Outlook 2023. WEF.