مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

حق بر فراموش شدن و حمایت از کودکان در فضای مجازی در پرتو رأی تاریخی دیوان دادگستری اتحادیه اروپا علیه گوگل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدمهدی سیدناصری 1
محمود عباسی 2
1 دکترای تخصصی حقوق بین‌الملل، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، دبی، امارات
2 دانشیار، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22034/jlsm.2026.2076571.1067
چکیده
تحولات فناوری‌های دیجیتال، مفهوم حریم خصوصی و کرامت انسانی را در عرصه حقوق بشر دگرگون ساخته و ضرورت بازتعریف «حق بر فراموش شدن» را پدید آورده است. این حق، به‌ویژه برای کودکان که نخستین نسل شهروندان دیجیتال به‌شمار می‌روند، به معنای توانایی کنترل بر داده‌های شخصی و رهایی از گذشته‌ای ناخواسته است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ تطبیقی و با تمرکز بر رأی تاریخی دیوان دادگستری اتحادیه اروپا در پرونده Google Spain (۲۰۱۴)، به بررسی مبانی فلسفی، اخلاقی و حقوقی این حق و ظرفیت‌های آن در حمایت از کودکان در فضای مجازی می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که آیا و چگونه می‌توان «حق بر فراموش شدن» را در پرتو منافع عالیه کودک به‌گونه‌ای اعمال کرد که میان آزادی بیان و کرامت انسانی توازن برقرار شود؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که رأی دیوان، با شناسایی مسئولیت موتورهای جست‌وجو در حذف داده‌های زیان‌بار یا نامتناسب، مبنایی هنجاری برای گسترش حمایت از کودکان فراهم آورده است. در پرتو تفسیر جدید ماده ۱۶ کنوانسیون حقوق کودک و نظر تفسیری شماره ۲۵ کمیته حقوق کودک، این حق نه صرفاً ابزار حذف داده‌ها بلکه سازوکاری برای تضمین حق کودک بر کرامت، رشد سالم و آینده‌ای آزاد از خاطرات دیجیتال تحمیلی است. مقاله نتیجه می‌گیرد که تحقق عملی این حق مستلزم ایجاد چارچوب‌های الزام‌آور بین‌المللی، مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها و سازوکارهای شفاف برای اعمال اراده کودک در حذف داده‌های مربوط به خویش است.
کلیدواژه‌ها
حق بر فراموش شدن
کودکان
کرامت انسانی
فضای مجازی
رأی گوگل اسپانیا
حقوق کودک

عنوان مقاله English

The Right to Be Forgotten and the Protection of Children in the Digital Space in Light of the CJEU’s Landmark Google Spain Judgment

نویسندگان English

mohammadmehdi seyednasseri 1
mahmoud abbasi 2
1 , PhD in International Law, Department of Law, Faculty of Humanities, Islamic Azad University, Dubai, UAE
2 Associate Professor, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran
چکیده English

The rise of digital technologies has profoundly reshaped the notions of privacy and human dignity within human rights law, giving rise to the need for redefining the “Right to Be Forgotten” (RTBF). This right, particularly vital for children as the first generation of digital citizens, embodies the capacity to control personal data and to be free from an imposed digital past. Adopting a descriptive–analytical and comparative methodology, this study examines the philosophical, ethical, and legal foundations of the RTBF in light of the Court of Justice of the European Union’s landmark Google Spain judgment (2014) and explores its potential for protecting children online. The central research question asks whether, and to what extent, the RTBF can be implemented in a manner that prioritizes the best interests of the child while maintaining a balance between freedom of expression and human dignity. Findings indicate that the CJEU’s ruling—by recognizing the legal responsibility of search engines to remove irrelevant or harmful data—provides a normative basis for expanding child protection in the digital sphere. Interpreted through Article 16 of the Convention on the Rights of the Child and General Comment No. 25 of the Committee on the Rights of the Child, the RTBF emerges not merely as a technical mechanism for data erasure, but as an essential right ensuring children’s dignity, healthy development, and freedom from imposed digital memories. The paper concludes that the effective realization of this right requires binding international standards, corporate accountability of digital platforms, and child-centered procedures enabling minors to exercise agency over their personal data.

کلیدواژه‌ها English

Right to Be Forgotten
Children
Human Dignity
Digital Environment
Google Spain Judgment
Child Rights
اسلامی، رضا و فیضی، فریناز (1395). حق بر فراموش شدن و چالش‌های پیش‌روی آن. مجله حقوقی دادگستری، ۸۰(۹۴)،۱۳-۴۷.
انصاری، باقر (۱۴۰۰). حق بر حریم خصوصی. تهران: نشر سمت.
خوبیاری، حامد (1403). مطالعه تطبیقی و انتقادی حق بر فراموش شدن در پرتو اسناد بین‌المللی و حقوق ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، ۷(۲۳)،۱۲۷-۱۵۲.
سلامی، ش.؛ زارع اسفیدانی، ز.؛ حسنی، س. و معتمدنژاد، ر. (۱۴۰۱). حق بر سلامت روان کودکان در فضای مجازی در پرتو نظام حقوقی ایران، اسلام و اسناد بین‌المللی حقوق بشر. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، ۲۳(۱)، ۱۳۱-۱۶۰.
سیدناصری، م.م. (۱۴۰۲). تأملی بر نقش دولت‌ها و نهاد خانواده در تضمین و حمایت از حقوق کودکان در فضای مجازی از منظر اسناد بین‌المللی حقوق بشر. فصلنامه حقوق کودک، ۵(۱۹)، ۳۱-۴۶.
سیدناصری، م.م. و شاه‌محمدی، ط. (۱۴۰۱). بررسی حقوق کودکان در محیط دیجیتال. مطالعات فقه و حقوق رسانه، ۴(بهار و تابستان)، ۱۳۷-۱۶۴.
شفیعی، آرمینا، و صلح‌چی، سارا (۱۳۹۹). چالش‌های حریم خصوصی کودک در فضای مجازی؛ تأملی در حریم خصوصی کودک در فضای مجازی و کنش‌گری آن با فقر. مطالعات فقه و حقوق رسانه، ۲(بهار و تابستان)، ۷۷–۵۳.
شهسواری، احسان و حسنی، سحر (۱۴۰۳). حمایت از کودکان در فضای دیجیتال در پرتو تفسیر عمومی شماره ۲۵ کمیته حقوق کودک. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، ۵۴(۲)، ۱۰۲۳–۱۰۰۱.
غلامی، نبی‌اله و موذن‌زادگان، حسن‌علی (1396). حق بر فراموش‌شدن؛ از مفهوم‌شناسی تا چالش‌های فراروی آن. حقوق اسلامی، ۱۴(۵۴)،۳۳-۵۹.
غنی‌زاده بافقی، م.، و رضوانی، س. (۱۴۰۲). راهبردهای حمایت از حقوق کودکان در محیط دیجیتال. فصلنامه تحقیقات حقوقی، ۲۶(۱۰۴)، ۲۶۹-۲۹۱.
فرامرزیانی[S1] ، پروانه؛ انصاری، باقر؛ سلطانی‌فر، محمد و مظفری، افسانه. (۱۴۰۱). شناسایی و ارزیابی راهکارهای حمایت از حریم خصوصی کودکان در فضای مجازی. فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ–ارتباطات، ۲۳(۵۹)، ۱۷۱–۱۵۱.
قبولی درافشان، سیدمحمدهادی؛ بختیاروند، مصطفی و آقامحمدی، اکرم (1397). حق فراموش شدن در ترازو: نیاز ناشی از فضای مجازی یا تهدیدی برای آزادی بیان!؟ پژوهش حقوق عمومی، ۱۹(۵۸)،۱۱۳-۱۳۵.
قبولی درافشان، سیدمحمدهادی؛ بختیاروند، مصطفی و تدین سعدی، مهسا (۱۴۰۰). کودکان در محاصره اسباب‌بازی‌های هوشمند: حمایت از حریم خصوصی کودکان در اینترنت اسباب‌بازی‌ها. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ۲۵(۱)، ۱۴۱–۱۱۵.
نیک‌بین، م. و رئوفی، ا. (۱۴۰۴). حفاظت از حقوق کودک در فضای سایبر از منظر نظام ملل متحد و حقوق ایران. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، ۵۵(۱)، ۶۹۷-۷۱۸.
Agarwala, N. (2025). Children’s privacy and the ghost of social media past. Columbia Human Rights Law Review, 56(1), 330‑.
Council of Europe. (2021). Recommendation on the rights of the child in the digital environment. Council of Europe.
European Union Agency for Fundamental Rights. (2022). Children’s rights in the digital environment: Fundamentals for good policy making. EUR‑LEX.
Goldsteen, A., Douek, T., Cohen, Y., Gokhman, I., Keren‑Ackerman, O., Katsovich, G., Weintraub, G., & Ben‑Ari, D. (2019). Forgotten @ scale: A practical solution for implementing the right to be forgotten in large‑scale systems. arXiv preprint.
Kadastik, M. (2021). Child right to privacy and social media – personal information oversharing parents. Baltic Journal of Law & Politics, 14(2), 103‑.
Kamarinou, D., Millard, C., Singh, J., & Treseler, R. (2023). Children’s privacy in the digital age: US and UK experiences and policy responses. In Children’s privacy in the digital age: US and UK experiences and policy responses (pp. 67‑84). Springer.
Kardefelt‑Winther, D. (2020). Health, privacy and trust in a digital world. UNICEF UK.
Livingstone, S., & Third, A. (2017). The state of the world’s children 2017: Children in a digital world. UNICEF.
Livingstone, S., Stoilova, M., & Nandagiri, R. (2018). Children’s data and privacy online: An evidence review. London School of Economics.
OECD. (2022). The state of digital youth: Youth and data in a digital world. OECD Publishing.
Palfrey, J., & Gasser, U. (2024). Towards a digital bill of rights for children: Frameworks and governance. Journal of Internet Policy, 8(1), 4‑.
Powell, J. (2021). A child’s right to be forgotten: Letting go of the past and looking to the future. Law & Internet Journal, 24(3), 186‑.
Seyed Nasseri, M. M. (2025, August 28). General Comment No. 27 of the Committee on the Rights of the Child and the transformation of the concept of child-centred justice. Opinio Juris. https://opiniojuris.org/2025/08/28/general-comment-no-27-of-the-committee-on-the-rights-of-the-child-and-the-transformation-of-the-concept-of-child-centered-justice/
Seyed Nasseri, M. M. (2025, October 15). From Google Spain to Gen Alpha: The right to be forgotten and the digital protection of children under international law. Opinio Juris. https://opiniojuris.org/2025/10/15/from-google-spain-to-gen-alpha-the-right-to-be-forgotten-and-the-digital-protection-of-children-under-international-law/
UNESCO/OECD. (2023). Children’s data and algorithmic systems – Governance challenges. [Working paper].
UNICEF. (2020). Kardefelt‑Winther, D., Day, E., Berman, G., Witting, S. K., & Bose, A. Encryption, privacy, and children’s right to protection from harm. Innocenti Working Paper WP‑2020‑14. UNICEF Office of Research – Innocenti.
UNICEF. (2021). Digital age assurance tools and children’s rights online across the globe: A discussion paper. UNICEF.
UNICEF. (2022). Digital technologies, child rights and well‑being: Policy brief 4. UNICEF.
UNICEF. (2023). Best interests of the child in relation to the digital environment. UNICEF Innocenti.
UNICEF. (2023). Protecting young digital citizens. UNICEF Innocenti.
UNICEF. (2024, April). Child and youth safety online – United Nations. United Nations.
UNICEF. (2024, April). Child rights impact assessments in relation to the digital business activities. UNICEF.
UNICEF. (2024, November). Children’s rights in the digital age (German edition). UNICEF.
Vilella, S., & Ruffo, G. (2025). (De)‑Indexing and the right to be forgotten. arXiv preprint.
Yates, G. (2023). Protecting children by limiting the right to profit from “sharenting”. Vanderbilt University Research Paper.