مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

کاوشی فقهی در حکمرانی فضای مجازی: چالش‌ها و راهکارهای تقویت قدرت و بازدارندگی نظام اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدمهدی محققی 1
محمدحسین ساعی 2
1 دانشجوی دکتری سیاست گذاری فرهنگی دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام قم
2 استادیار دانشکده ارتباطات و رسانه دانشگاه صداوسیما تهران
10.22034/jlsm.2025.726140
چکیده
ساختار حاکم بر فضای مجازی، غیرمتمرکز، چندلایه، غیرسرزمینی، نهادگریز، تهدیدزا و هویت‌زداست. این ویژگی‌ها باعث دشواری و پیچیدگی حکمرانی دولت‌ها بر این فضا شده است. این فضا اقسام نوینی از قدرت مانند قدرت نرم، شبکه‌ای، هوشمند و هنرمندانه را پدید آورده و موجب افزایش کنشگری بازیگران خصوصی و کاهش قدرت بازیگران دولتی در حکمرانی ملی و جهانی شده است. در عرصه داخلی چالش‌هایی مانند واقعیت مجازی، اقتصاد دیجیتال، افزایش کنشگری بخش خصوصی، نفوذ شرکت‌های چندملیتی، مرززدایی، جاسوسی، تخریب و جرائم سایبری، کشورها را تهدید می‌کند. در عرصه بین‌المللی شاهد انواع جنگ‌های نوین مانند جنگ رسانه‌ای، هژمونیک، پست‌مدرن مجازی و هیبریدی هستیم. کشورهایی که از فناوری اطلاعاتی و ارتباطی پیشرفته و پیشروی برخوردار هستند، قدرت بیشتری دارند. در اسلام، خنثی‌سازی حملات دشمن از طریق اقدامات متقابل و تولید اقتدار در عرصه‌های گوناگون و نوین انجام می‌شود. رویکرد نظام اسلامی به مفاهیم نوین قدرت برای تقویت بازدارندگی و اقتدار منطقه‌ای و جهانی ایران با رویکرد تهدیدزدایی و افزایش تأثیرگذاری ایجابی و سلبی در نظام بین‌الملل انجام خواهد شد. طبق یافته‌های این پژوهش، جمهوری اسلامی ایران برای مقابله با تهاجم همه‌جانبه دشمنان خصوصاً تهدید هیبریدی آمریکا در فضای مجازی باید تولید قدرت بازدارندگی کند. تولید قدرت نرم، تهدیدزدایی، بازدارندگی، تقویت امنیت سایبری و راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات از مهم‌ترین اقدامات در این خصوص به‌شمار می‌روند. همچنین ایران برای مقابله با قدرت جهانی آمریکا در فضای مجازی باید در سیاست خارجی خود به‌دنبال جدا کردن آمریکا از متحدانش، الگوی حکمرانی چندجانبه فضای مجازی از طریق ایجاد نهادی مستقل یا ذیل سازمان ملل متحد و تقویت نظام موازنه قوای جهانی در فضای مجازی و افزایش کنشگری خود در منطقه جنوب شرق آسیا به‌عنوان قدرت اول منطقه باشد.
کلیدواژه‌ها
قدرت
فضای مجازی
قدرت نرم
قدرت هنرمندانه
جنگ هیبریدی
حکمرانی فضای مجازی
توازن قوا

عنوان مقاله English

A jurisprudential exploration of cyberspace governance: Challenges and solutions to strengthen the power and deterrence of the Islamic system

نویسندگان English

Mohammad Mahdi Mohagheghi 1
Mohammad Hosein Saie 2
1 Level 3 student at Qom Seminary and PhD student in Cultural Policy at Baqir-ul-Ulum University, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Faculty of Communication and Media, IRIB University and Member of the Supreme Council of the Cultural Revolution, Tehran, Iran
چکیده English

The structure of cyberspace has made governance of states difficult and complex. This space has created new types of power such as soft, network, intelligent and artistic power and has increased the activism of private actors and reduced the power of state actors. In the domestic arena, challenges such as virtual reality, digital economy, influence of multinational companies, border removal, espionage, cybercrime threaten countries. In the international arena, we are witnessing types of modern wars such as media, hegemonic, virtual postmodern and hybrid wars. Countries that have advanced technology have more power. In Islam, neutralizing enemy attacks is done through countermeasures and generating authority in various and new arenas. Iran's approach to new concepts of power to strengthen Iran's regional and global deterrence and authority will be done with the approach of eliminating threats and increasing its effectiveness in the international system. Iran must generate deterrent power to confront enemy aggression. Producing soft power, eliminating threats, deterrence, strengthening cybersecurity, and launching a national intelligence network are among the most important measures in this regard. To confront America's global power in cyberspace, Iran must seek in its foreign policy to separate America from its allies, establish a multilateral governance model for cyberspace through the creation of an independent institution or one under the United Nations, strengthen the global balance of power system, and increase its activism in Southeast Asia as the leading power.

کلیدواژه‌ها English

Power
cyberspace
soft power
artistic power
hybrid warfare
cyberspace governance
balance of power
 
      1.            قرآن کریم.
      2.            ابن منظور، جمال‌الدین (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
      3.            تافلر، الوین (1375)، جابجایی در قدرت: دانایی و ثروت و خشونت در آستانه قرن بیست‌ویکم، ترجمه شهیندخت خوارزمی، تهران: سیمرغ.
      4.            حافظ‌نیا، محمدرضا (1389)، جغرافیای سیاسی فضای مجازی، تهران: سمت.
      5.            خامنه‌ای، سیدعلی (1392)، بیانات در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری، 14/6/1392، قابل مشاهده در نشانی اینترنتی https://khl.ink/f/23810.
      6.            خامنه‌ای، سیدعلی (1394)، نامه رهبر معظم انقلاب به رئیس‌جمهور وقت درباره الزامات اجرای برجام، 29/7/1394، قابل دسترسی در نشانی https://khl.ink/f/31168.
      7.            خامنه‌ای، سیدعلی (1397)،‌ ثلاث رسائل فی الجهاد (الامان و الصائبه و المهادنه)، تهران: فقه روز.
      8.            خمینی، سیدروح‌الله (1389)، صحیفه امام :مجموعه آثار امام خمینی (بیانات، پیام‌ها، مصاحبه‌ها، احکام، اجازات‏‏ شرعی و نامه‌ها)‏‏، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
      9.            خمینی، سیدروح‌الله (1393)، شرح دعاء السحر، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  10.            سید رضی، محمد بن حسین (1414ق)، نهج‌البلاغه، تصحیح عطاءالله عطاردی، قم: مؤسسه نهج‌البلاغه.
  11.            صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1364)، مفاتیح الغیب، تعلیقات مولی علی نوری، تصحیح و مقدمه محمد خواجوی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  12.            طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374)، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  13.            عاملی، سیدسعیدرضا (1389)، مطالعات انتقادی استعمار مجازی آمریکا: قدرت نرم و امپراتوری‌های مجازی، تهران: امیرکبیر.
  14.            عبدالله‌خانی، علی (1389)، نظریه‌های امنیت، تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.
  15.            قاضی نعمان مغربی، ابوحنیفه (1385)، دَعائِمُ الاِسْلام و ذِکرُ الحَلالِ و الحَرامِ و القَضایا و الاحکام، قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
  16.            قهرمانپور، عسکر (1393)، دانشنامه قدرت نرم، تهران: دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
  17.            کاستلز، مانوئل (1393)، قدرت ارتباطات، ترجمه حسین بصیران جهرمی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
  18.            کلینى، محمد بن یعقوب (1429ق)، الکافی، قم: دار الحدیث للطباعة و النشر.
  19.            لوکس، استیون (1370)، قدرت: فرّ انسانی یا شرّ شیطانی، ترجمه فرهنگ رجایی، تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  20.            مارکس، کارل و انگلس، فریدریش (1359)، مانیفست حزب کمونیست، ترجمه محمد پورهرمزان، تهران: حزب توده ایران.
  21.            مظفر، محمدرضا (1370)، اصول الفقه، قم: اسماعیلیان.
  22.            مکارم شیرازی، ناصر (1411ق)، القواعد الفقهیة، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع).
  23.            مولانا، حمید (1387)، جریان بین‌المللی اطلاعات؛ گزارش و تحلیل جهانی، ترجمه یونس شکرخواه، تهران: دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها.
  24.            هابز، توماس (1378)، لویاتان، ترجمه یوسف اسدی، تهران: نشر نی.
  25.            هاشمی شاهرودی، سیدمحمود (1378)، بایسته‌هاى فقه جزا، تهران: نشر دادگستر.
  26.            هاموند، فیلیپ (1390)، رسانه، جنگ، پست مدرنیته، ترجمه علیرضا آرزو، تهران: نشر ساقی.
                   1.            Broad, William J. & Markoff, John & Sanger, David E. (2011), "Israeli Test on Worm Called Crucial in Iran Nuclear Delay", The New York Times, 15 Janurary 2012.
                   2.            Hampsher-Monk, Iain (1992), A History of Modern Political Thought, Major Political Thinkers from Hobbes to Marx. Oxford: Blackwell Publishers Ltd.
                   3.            Jahan, F. (2016), "Media Wars: Narrative and Psychology", International Journal of Communication, Vol. 10.
                   4.            Karim, Ridoan & Bonhi, Tasmeem Chowdhury. Afroze, Rawnak (2019), "Governance of cyberspace: personal liberty vs. National security", International Journal of Scientific and Technology Research, Volume 8, Issue 11.
                   5.            Kiggins, Ryan David (2014), "US Leadership in Cyberspace: Transnational Cyber Security and Global Governance", Cyberspace and International Relations: Theory, Prospects and Challenges, Berlin: Springer.
                   6.            Liaropoulos, Andrew N. (2017), "Cyberspace governance and state sovereignty", Democracy and an Open-Economy World Order, Switzerland: Publishing AG.
                                                                                                          7.            Nossel, Suzanne (2004), "Smart Power", Foreign Affairs, Vol. 83, No. 2.
                                                                                                                                                8.            Nye, Joseph (1990), "Soft Power", Foreign Policy. No. 80.
                   9.            Nye, Joseph (2005), Soft Power: The Means to Success in World Politics, New York: Public Affairs Books.
                10.            Pijovi, Nikola (2021), The Cyberspace 'Great Game'. The Five Eyes, the Sino-Russian Bloc and the Growing Competition to Shape Global Cyberspace Norms, International Conference on Cyber Conflict, CYCON, Volume 2021, Nato ccdcoe Publications, Tallinn.
                11.            Shen, Yi (2016), "Cyber Sovereignty and the Governance of Global Cyberspace", Chinese Political Science Review, Vol. 1, No. 1.
                12.            Vuving, Alexander L. (2009), "How Soft Power Works", A paper presented at the panel “Soft Power and Smart Power” American Political Science Association annual meeting, Toronto.
                13.            Weiss, Moritz & Jankauskas, Vytautas (2019), "Securing cyberspace: how states design governance arrangements", Governance, Vol. 32, No. 2.
                14.            West, Sarah (2016), "Globalizing Internet Governance: Negotiating Cyberspace Agreements in the Post-Snowden Era", Conference Paper, TPRC 42: The 42nd Research Conference on Communication, Information and Internet Policy.