مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

واکاوی فقهی و حقوقی معاملات توکن‌های غیرمثلی (ان‌اف‌تی) با تأکید بر اصل حاکمیت اراده در حقوق ایران و مصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
فتح اله قربانی 1
احمد رضوانی مفرد 2
علی حسینی فر 3
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بو علی سینا، همدان، ایران
2 دانشیار گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. (نویسنده مسئول)
3 استادیار گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
10.22034/jlsm.2026.2085212.1093
چکیده
پیدایش توکن‌های غیرمثلی(ان‌اف‌تی) و گسترش بازار هنر دیجیتال، چالش‌های نوینی را در حوزه حقوق قراردادها و مبانی سنتی معاملات، به‌ویژه شرط عینیت مبیع، پدید آورده است. ماهیت غیرمادی این دارایی‌ها، انطباق آن‌ها با مفاهیم معمول فقه و حقوق را با تردید مواجه ساخته و تبیین مبنای اعتبار این معاملات را به یکی از مسائل مهم حقوق دیجیتال تبدیل کرده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی در فقه اسلامی، حقوق ایران و مصر، به بررسی وضعیت حقوقی معاملات ان­اف­­تی می‌پردازد. برخلاف پژوهش‌های پیشین که درصدد اثبات عین بودن ان­اف­­تی بوده‌اند، این مقاله بر بازاندیشی در شرط عینیت و بررسی ظرفیت‌های حقوق قراردادها تمرکز دارد. در این‌راستا، ضمن تفکیک ان­اف­­تی از رمزارزهای پول‌گونه، رابطه میان توکن، موضوع توکن و حقوق مالکیت فکری تحلیل شده و حدود حقوق منتقل‌شده به خریدار بررسی می‌گردد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اعتبار معاملات ان­اف­­تی، متوقف بر پذیرش آن‌ها به‌عنوان عین به معنای سنتی نیست و می‌توان مشروعیت آن‌ها را بر مبنای اصل حاکمیت اراده، ماده ۱۰ قانون مدنی و قاعده سلطنت توجیه کرد. همچنین، انتقال ان­اف­­تی به‌خودی‌خود، حقوق مادی و معنوی اثر را منتقل نمی‌سازد و دامنه حقوق تابع مفاد قرارداد است. افزون‌براین، فقدان دسترسی پایدار به موضوع توکن، هرچند موجب زوال فنی توکن نمی‌شود، می‌تواند غرر فاحش را در پی داشته باشد که با راهکارهایی مانند ذخیره‌سازی غیرمتمرکز و شروط ضمن عقد قابل رفع است. بر این‌اساس، ضرورت تنظیم قواعد ویژه برای تضمین دسترسی پایدار به موضوع توکن در حقوق ایران و مصر مورد تأکید قرار می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها
شرط عینیت
توکن‌های غیرمثلی(ان‌اف‌تی)
ماده ۱۰ قانون­ مدنی
اصل حاکمیت اراده
مالیّت
غرر

عنوان مقاله English

A jurisprudential study of the condition of objectivity of the sold item in the sale (NFT) and digital art with a reflection on the laws of Iran and Egypt

نویسندگان English

fathollah ghorbani 1
ahmad rezvani 2
ali hoseini 3
1 PhD Student in Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
2 Associate Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran. (Corresponding Author)
3 Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده English

The emergence of Non-Fungible Tokens (NFTs) and the digital art market has sparked numerous jurisprudential questions regarding the condition of objectivity (tangibility) of the subject matter (mabīʿ) in the contemporary world. Non-Fungible Tokens (NFTs), as unique digital certificates of ownership based on blockchain technology, and digital artworks are among the revolutionary phenomena in the realm of the digital economy that have challenged fundamental issues in property and contract law across various legal systems. This research, with a developmental comparative-analytical approach and by utilizing jurisprudential foundations, positive laws, and judicial precedents, delves deeply into the possibility of aligning NFTs and digital artworks with new exemplifications of the concepts of "property" (māl) and "tangible object" (ʿayn). It scrutinizes their intangible and digital nature in terms of compatibility and incompatibility with the condition of objectivity of the subject matter. The findings of the research indicate that, despite traditional definitions of objectivity that emphasize perceptibility, external existence, and physical deliverability, based on jurisprudential capacities such as constructive possession (qabḍ ḥukmī) and the custom of experts, some NFTs—provided they possess pecuniary value and legitimacy—can be recognized within the framework of "property" and "subject matter of sale." Furthermore, the mechanisms of dynamic ijtihād in Islamic jurisprudence and purposive interpretation in positive law facilitate the development of these concepts. By proposing a multi-layered theory of objectivity in the digital age, this article demonstrates that NFTs and digital artworks can be analyzed and justified within frameworks such as the digital-constructive object (ʿayn iʿtibārī-dījītāl), ownership rights based on encrypted data, and economic benefit derived from social credibility.

کلیدواژه‌ها English

Condition of objectivity of the sold item
intangible and virtual assets
NFT
digital art
digital economy.
1.      ابن رشد، أبو الولید محمد (۱۴۲۵ق). بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، قاهره: دار الحدیث.
2.      ابن عابدین، محمد أمین (۱۴۲۱ق). حاشیة رد المختار علی الدر المختار. دمشق: دار الثقافة والتراث.
3.      ابن عثیمین، محمد بن صالح (۱۴۲۳ق). الشرح الممتع علی زاد المستقنع. ریاض: دار ابن الجوزی.
4.      ابن قدامه، عبدالله بن أحمد (۱۴۰۵ق). المغنی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
5.      ابن منظور، أحمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
6.      ابوزهره، محمد (۱۹۵۵م). الملکیة ونظریة العقد فی الفقه الإسلامی. قاهره: دار الفکر العربی.
7.      اصفهانی، محمدحسین (۱۳۷۴). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. قم: مؤسسه سیدالشهداء (ع).
8.      امامی، سیدحسن (1398). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
9.      انصاری، مرتضی (۱۴۱۵ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
10.  جوزیه، ابن قیم (۱۴11ق). إعلام الموقعین عن رب العالمین. بیروت: دار الجیل.
11.  حبیب­زاده، طاهر (1390). حقوق قراردادها در گستره قراردادهای الکترونیکی. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
12.  حبیب­زاده، طاهر (1402). مفهوم‌شناسی NFT ها(مخفف Non-Fungible Token (اِن.اِف.تی)  و چالش‌های حقوقی آن.وبسایت دکتر طاهر حبیب زاده(https://drhabibzadeh.com)
13.  حرعاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل البیت (ع).
14.  حکمت­نیا، محمود (1387). مبانی مالکیت فکری، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
15.  حکمت­نیا، محمود (1401). نظام مالکیت فکری: خاستگاه، زیرساخت‌ها و ساختارها. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
16.  خضری، أحمد (۲۰۲۱م). الأصول القانونیة للتجارة الإلکترونیة فی ضوء التحولات الرقمیة. مجلة الدراسات القانونیة، جامعة القاهرة. ۴۵(۲).
17.  خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۹۰). تحریرالوسیلة. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
18.  دار الإفتاء المصری (۲۰۱۸م). فتاوی دار الإفتاء المصریة. قاهره: دار الإفتاء المصری (فتوی شماره ۲۷۵۹).
19.  زحیلی، وهبة مصطفی (۱۴۲۵ق). الفقه الإسلامی وأدلته. دمشق: دار الفکر.
20.  سرخسی، محمد بن أحمد (۱۴۱۴ق). المبسوط. بیروت: دار المعرفة.
21.  سعد، نبیل ابراهیم (۱۹۹۰م)، نظریه العامه للإلتزام مصادر الإلتزام، بیروت: دارالنهضه العربیه.
22.  سنهوری، عبدالرزاق (۱۹۶۴م). الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. قاهره: دار النهضة العربیة.
23.  سیستانی، سیدعلی (۱۴۳۰ق). منهاج الصالحین. قم: مکتب آیة الله سیستانی.
24.  شاطبی، ابراهیم بن موسی (۱۴۱۷ق). الموافقات. مدینه: دار ابن عفان.
25.  شریف مرتضی، علی بن حسین (علم الهدی) (۱۴۰۵ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دار القرآن الکریم.
26.  شهید اول، محمد بن مکی (۱۴۰۰ق). القواعد والفوائد. قم: کتابفروشی مفید.
27.  شهید اول، محمد بن مکی (۱۴۱۲ق). اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة. قم: مدرسة الفقاهة.
28.  شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1412ق). الروضه البهیه فی الشرح لمعه الدمشقیه، قم: دارالعم.
29.   شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
30.  شهیدی، مهدی (1400). حقوق مدنی(تشکیل قراردادها و تعهدات). تهران: مجد
31.  صاحب جواهر، محمدحسن (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
32.  صدر، سیدمحمدباقر (۱۴۲۴ق). اقتصادنا. بیروت: دار التعارف.
33.  صفایی، سیدحسین (1394). دوره مقدماتی حقوق مدنی. تهران: نشر میزان
34.  طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (۱۴۱۹ق). العروة الوثقی. قم: انتشارات اسلامی.
35.  طوسی، محمد بن حسن (۱۳۷۸ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
36.  علامه حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۲ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
37.   علامه حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۳ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
38.  غروی اصفهانی، محمدحسین (۱۴۱۸ق). حاشیة المکاسب. تهران: دار الذخائر.
39.  قره‌داغی، علی محیی‌الدین (۲۰۱۹م). الأموال الإلکترونیة: دراسة فقهیة اقتصادیة. دوحة: دار البشائر.
40.  قزوینی، محمد بن یزید (1410ق)، سنن ابن ماجة، بیروت: دار الفکر.
41.  کاتوزیان، ناصر (1388). اموال و مالکیت. تهران: نشر دادگستر.
42.  کاتوزیان، ناصر (1396). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: نشر میزان
43.  کاتوزیان، ناصر (1۳9۷). دورۀ مقدماتی حقوق مدنی: اموال و مالکیت. تهران: میزان.
44.  کاتوزیان، ناصر (1398). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
45.  کاسانی، أبوبکر بن مسعود (1406ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
46.  کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
47.  مجمع الفقه الإسلامی (۱۴۲۵ق). قرارات مجمع الفقه الإسلامی. جده: مجمع الفقه الإسلامی.
48.  مجمع الفقه الإسلامی الدولی (۲۰۱۹م). قرار رقم ۲۴۵ بشأن المعاملات الإلکترونیة والعملات المشفرة والتوکینات غیر القابلة للاستبدال (NFT). جدة: منظمة التعاون الإسلامی.
49.   محقق حلی، ابوالقاسم نجم‌الدین (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران: منشورات استقلال.
50.  محقق کرکی، علی بن حسین (۱۴۱۴ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
51.  مکارم شیرازی، ناصر (1428.الف). استفتائات جدید. قم: مدرسة الامام علی(ع).
52.  مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۸ق.ب). أنوار الفقاهة. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع).
53.  موسوی بجنوردی، سیدحسن (۱۴۱۹ق). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
54.  نائینی، محمدحسین (۱۴۱۸ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
55.  نووی، یحیی بن شرف (۱۴۱۲ق). روضة الطالبین. بیروت: المکتب الإسلامی.
56.  نووی، یحیی بن شرف (۱۴۱۳ق). المجموع شرح المهذب. بیروت: دار الفکر.
57.  نیشابوری، مسلم بن حجاج (1334ق)، صحیح مسلم، بیروت: دار الطباعة العامرة.
58.  یوسف‌زاده، احمد (1403). ماهیت حقوقی توکن‌های غیرمثلی و انتقال آن در حقوق ایران و ایالات متحده آمریکا. پژوهش حقوق خصوصی. دوره ۱۲، شماره ۴۷.
59.    Banta, Natalie M. (2014). Inherit the cloud: the role of private contracts in distributing or deleting digital assets at death. Fordham Law Review, Volume 83, Issue 2, 12-25.
60.    Carroll, R. (2022) NFTs: The Latest Technology Challenging Copyright Law's Relevance Within a Decentralized System, 32 Fordham Intell. Prop. Media & Ent. L.J. 979.
61.    De Filippi, Primavera & Wright, Aaron, Blockchain and the Law: The Rule of Code, Harvard University Press, 2018, p. 145.
62.    Ellul, J., & Revolidis, I. (2023). Non-Fungible Tokens (NFTs), Smart Contracts and Contracts: The Need for Legal and Technology Assurances. Smart Contracts and Contracts: The Need for Legal and Technology Assurances (January 16, 2023). http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4325415
63.    Hacker, Philipp, “NFTs as Intangible Assets,” European Journal of Law and Technology, 2020.
64.    Paul, Christiane, Digital Art, Thames & Hudson, 2015, p. 12.
65.    Rainer.B and Christin. N, «Bitcoin: Economics, Technology, and Governance», Journal of Economic Perspectives, 29, 2015, (2): 213-38.
66.    Regner, F., Schweizer, A., & Urbach, N. (2019). NFTs in Practice: Non-Fungible Tokens as Core Component of a Blockchain-based Event Ticketing Application. Proceedings of the 40th International Conference on Information Systems (ICIS).
67.    Tan, C. (2024). Rights in NFTS and the flourishing of NFT marketplaces. International Journal of Law and Information Technology, 32(1).
68.         https://doi.org/10.1093/ijlit/eaae018
69.    Tapscott, Don & Tapscott, Alex, Blockchain Revolution, Penguin, 2018, p. 78.