مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

مبانی جرم‌انگاری انتشار محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی و راهکارهای پیشگیرانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه حضرت معصومه سلام الله علیها، قم، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق خانواده، دانشگاه حضرت معصومه(س)، قم، ایران
3 استادیار گروه حقوق، دانشگاه عدالت، تهران، ایران.
10.22034/jlsm.2026.2065726.1030
چکیده
امروزه انتشار محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی، به یکی از چالش‌های محوری نظام‌های حقوقی و ارتباطی تبدیل شده است. تولید، تحریف یا توزیع اخبار جعلی با انگیزه‌هایی نظیر جلب توجه، تسویه‌حساب‌های سیاسی یا ایجاد هیجان جمعی، نه‌تنها اعتماد عمومی به رسانه‌ها را تضعیف می‌کند بلکه نشانگر بی‌اعتمادی ساختاری میان جامعه و نهادهای رسمی نیز است. با توجه به اینکه این پدیده در منابع فقهی به‌صورت مستقل پیش‌بینی نشده و مرز میان خطای حرفه‌ای روزنامه‌نگاری با رفتار مجرمانه اغلب مبهم است، مقاله پیش‌رو با روش توصیفی‑تحلیلی به تبیین مبانی جرم‌انگاری، علل وقوع و چالش‌های تقنینی و اجرایی آن می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که جرم‌انگاری این رفتار می‌تواند برآمده از تعامل سه‌لایه انگیزه‌های فردی، بسترهای اجتماعی و خلأ نظارت رسانه‌ای باشد. هرچند انتشار خبر خلاف واقع با موازین شرعی و اخلاقی منافات دارد، نظام حقوقی ایران با چالش‌هایی نظیر عدم شفافیت در تعریف مصادیق، خلأ در جرم‌انگاری دقیق و نبود سازوکارهای اجرایی بدون اطاله مواجه است. تجربه نافرجام پیش‌نویس لایحه «مقابله با انتشار محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی» در سال ۱۴۰۴، نشان داد که هرگونه جرم‌انگاری در این حوزه نیازمند شفافیت مفهومی، تفکیک میان خطای حرفه‌ای و رفتار مجرمانه و پرهیز از کیفرگرایی صرف است. در پایان، راهکارهایی در سه سطح تقنینی (بازتعریف جرایم مطبوعاتی)، قضائی (تشکیل شعب تخصصی) و اجرایی (تقویت نهادهای مستقل راستی‌آزمایی) با تأکید بر پیشگیری از جرم ارائه شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Fundamentals of News Criminology in Cyberspace; Challenges and Preventive Solutions

نویسندگان English

abazar afshar 1
Maryam Amini Koochak Sarae 2
Mahdi Movahhedinia 3
1 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه حضرت معصومه سلام الله علیها، قم، ایران.
2 Master's student, Family Law, Hazrat Masoumeh University, Qom, Iran
3 Assistant Professor of Law Departmen, Adalat University, Tehran, Iran
چکیده English

With the expansion of new media and social networks, the phenomenon of newsmaking in cyberspace has become one of the most important legal and social challenges. Newsmaking, meaning the production, distortion, or dissemination of news with specific motives, can have many harmful effects on public opinion, social order. From a social perspective, newsmaking in cyberspace is often done with the aim of attracting attention, settling political scores, or creating public excitement, and at deeper levels, it reflects a kind of structural distrust between society and official institutions. From a criminological perspective, the phenomenon of newsmaking can be the result of a connection between individual motives (including psychological emotions and the desire to be seen), social contexts (such as the lack of transparent media), and structural conditions (such as the lack of media oversight). Also, the boundary between professional journalistic misconduct and criminal action is in many cases unclear and needs to be redefined. This article, using a comparative approach - Imami jurisprudence and statutory law - examines the criminological foundations and effects of this phenomenon, and presents challenges and preventive solutions. According to the research findings, criminal news production in cyberspace, also faces challenges in the legal system such as lack of transparency in defining instances, gaps in accurate criminalization, and lack of rapid verification mechanisms. Finally, solutions at three legislative, judicial, and cultural levels are presented with the approach of crime prevention, strengthening non-security monitoring processes, and amending laws governing media crimes to reduce this phenomenon.

کلیدواژه‌ها English

Newsmaking
cyberspace
criminology
media jurisprudence
cybercrimes.
1.      قرآن کریم
2.      نهج‌البلاغه
3.      انصاری، مرتضی (1432). المکاسب (ج ۱). قم: مؤسسه بوستان کتاب.
4.      انصاریان، عبدالحمید (۱۳۸۳). تفاسیر اخلاق رسانه‌ای. تهران: انتشارات آستان قدس.
5.      بابایی، محمود (۱۴۰۰). اخبار جعلی در شبکه‌های اجتماعی: رویکردها و پیامدها. فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، ۷(۲۵)، ۶۷-۹۲.
6.      باقی‌زاده، محمدجواد و امیدی‌فر، عبدالله (۱۳۹۳). «قاعده حفظ نظام در حقوق اسلامی و کاربرد آن در جرایم رسانه‌ای». فصلنامه فقه و حقوق اسلامی، شماره ۲۱.
7.      جوانمرد، بهروز (۱۳۹۸). حقوق کیفری رسانه (مطبوعات، خبرگزاری‌ها و رسانه‌های دیجیتال). تهران: انتشارات جنگل.
8.      حرعاملی، محمد بن حسن (1411ق). وسائل الشیعه. جلد ۷. قم: مؤسسة آل‌البیت.
9.      حیدری، علی‌مراد (۱۴۰۳). عملکرد نهادهای مسئول در مقابله با جرایم رسانه‌ای. سیاست جنایی ایران، ۲(1).
10.  خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۷۹). تحریر الوسیله (ج ۲)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
11.  خویی، سیدابوالقاسم (1412). مصباح الفقاهه فی المعاملات (ج ۱)، توحیدی، محمد علی، بیروت: دار الهادی.
12.  رحمانی، محمد (۱۳۹۹). بررسی تحلیلی رویه قضائی ایران در قبال جرایم مطبوعاتی در فضای مجازی. مجله حقوقی دادگستری، ۸۴(۱۱۲)، ۱۴۵-۱۷۰.
13.  سیاست‌های کلی نظام در فضای مجازی. (۱۳۹۸). ابلاغی مقام معظم رهبری. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای.
14.  شعبان‌زاده، یعقوب و خاتم‌زاده، رضا (۱۴۰۱). تحلیل جرم‌شناختی پدیده شایعه‌پراکنی و نشر اکاذیب در شبکه‌های اجتماعی. پژوهش‌نامه حقوق کیفری، ۱۳(۲۵)، ۴۵-۷۱.
15.  شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1413 ق) مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الإسلام، قم، چاپ مکتبه آیت الله مرعشی.
16.  صاحب جواهر، محمدحسن (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام. جلد ۲. قم: دارالکتب الإسلامیة.
17.  طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۶۰). تفسیر المیزان. جلد ۱۸. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
18.  قاسمی، حاکم (۱۳۹۸). نقش رسانه‌های نوین در مهندسی افکار عمومی و تولید اخبار جعلی. فصلنامه مطالعات عملیات روانی، ۱۶(۵۳)، ۵۱-۷۶.
19.  قوه قضائیه (۱۴۰۲). آرای وحدت رویه و رویه قضائی منتخب در حوزه جرایم رایانه‌ای. تهران: معاونت حقوقی و مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه.
20.  کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی. جلد ۲. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
21.  کمری، غلامرضا کمری و عباس اسدی، امیرحسام اسحاقی (1402). قالب‌های رایج و نوع گفتمان شایعه‌سازی در فضای مجازی. مطالعات رسانه‌های نوین،9(35)، صص 76-37.‎
22.  کیا، علی‌اکبر و سعادت سیرت، زهرا (۱۳۹۹). بررسی نقش شبکه‌های اجتماعی در تحول روزنامه‌نگاری شهروندی. فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، ۶(۲۲)، ۱۱۵-۱۴۰.
23.  محمدی، قاسم (۱۳۹۷). جرایم سایبری در نظام حقوق کیفری ایران. تهران: مجد.
24.  مرکز بررسی‌های راهبردی ریاست‌جمهوری (۱۴۰۰). تحلیل آثار اجتماعی و فرهنگی اخبار جعلی در فضای مجازی ایران. تهران: معاونت مطالعات اجتماعی مرکز بررسی‌های راهبردی ریاست‌جمهوری.
25.  مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱۳۹۵). بررسی اعتماد عمومی به رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی در ایران. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام.
26.  مرکز ملی فضای مجازی (۱۳۹۶). گزارش تحلیلی وضعیت جرایم و تخلفات در فضای مجازی ایران. تهران: مرکز ملی فضای مجازی.
27.  مرکز ملی فضای مجازی (۱۴۰۰). سند سیاست‌ها و اقدامات مقابله با جرایم و محتوای مجرمانه در فضای مجازی. تهران: مرکز ملی فضای مجازی.
28.  مرکز ملی فضای مجازی (۱۴۰۲). گزارش سالانه تحولات و تهدیدات فضای مجازی کشور. تهران: مرکز ملی فضای مجازی.
29.  مظاهری، محمدرضا (۱۳۹۱). آسیب‌شناسی فضای مجازی از منظر فقه و حقوق. جلد ۱ و ۲. تهران: انتشارات میزان.
30.  مکارم شیرازی، ناصر (1389). تفسیر نمونه (ج ۱۴). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
31.  مکارم شیرازی، ناصر (1391). استفتائات جدید، ج1، قم: دارالکتب الاسلامیه.
32.  مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۱۰ق). قواعد الاحکام فی الفقه الاسلامی. قم: انتشارات کتابخانه اعظم قم.
33.  موسوی، فاطمه (۱۳۹۵). بررسی جرم‌انگاری دروغ و خبرسازی جعلی در فقه و حقوق. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم.
34.  موسوی‌نژاد، سیدامیر (۱۳۹۵). «حدود آزادی بیان در رسانه‌های دیجیتال از دیدگاه فقه امامیه». فقه رسانه.
35.  نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین (۱۳۹۵). تقریرات درس سیاست جنایی. تنظیم و گردآوری: گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی. تهران: انتشارات دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
36.  نظری، محبوبه (۱۴۰۲). نقش آموزش سواد رسانه‌ای در پیشگیری از خبرسازی جعلی. پایان‌نامه دانشگاه الزهرا.
37.  نوربها، رضا (۱۳۹۲). حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
38.  وطن‌خواه، مرضیه؛ طهرانی‌زاده، مریم و موسوی‌اصل، سیدعلی (۱۴۰۳). اثرات روانی خبرسازی جعلی بر کاربران فضای مجازی. فصلنامه روان‌شناسی اجتماعی و رسانه، ۴(۲).
39.  هاشمی، اکرم.(۱۳۹۶). جرم‌انگاری خبرسازی در فضای مجازی با تأکید بر فقه امامیه و حقوق ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مفید).
40.  هاشمی، سیدمحمد (۱۳۹۶). بررسی فقهی و حقوقی هتک حیثیت و نشر اکاذیب در فضای سایبر. دوفصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۵۰(۱)، ۴۱-۶۲.
41.  یزدانی، جواد (۱۳۹۸). اصول سیاست جنایی در عصر دیجیتال. فصلنامه حقوق کیفری معاصر، ۲(۴).
42.    Bandura, A. (1977). Social learning theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
43.    Becker, H. S. (1963). Outsiders: Studies in the sociology of deviance. New York: Free Press.
44.    Castells, M. (2009). Communication Power. Oxford University Press.
45.    European Commission. (2021). [Title of the report or document if available].
46.    Fuchs, C. (2014). Social Media: A Critical Introduction. Sage Publications.
47.    Garland, D. (2001). The Culture of Control: Crime and Social Order in Contemporary Society. Oxford University Press.
48.    Kofta, M., Soral, W., & Bilewicz, M. (2020). Conspiracy beliefs and social behavior: Theoretical and empirical perspectives. Current Opinion in Psychology, 35, 100–104.
49.    Marwick, A., & Lewis, R. (2017). Media Manipulation and Disinformation Online. Data & Society Research Institute.
50.    McQuail, D. (2010). McQuail's Mass Communication Theory (6th ed.). London: Sage.
51.    Muller, H. (2018). Digital Disinformation and Criminal Law in Germany. Berlin: Springer.
52.    Napoli, P. M. (2019). Social Media and the Public Interest: Media Regulation in the Disinformation Age. Columbia University Press.
53.    Nasrullah, R. (2020). Digital Literacy in the Muslim World. Jakarta: Prenadamedia Group.
54.    Smith, J. (2020). Freedom of Expression vs. Fake News. Oxford: Hart Publishing.
55.    UNESCO. (2022). Global Media and Information Literacy Week 2022 Concept Note. Paris: UNESCO.
56.    UNODC. (2021). Comprehensive Study on Cybercrime. Vienna: United Nations Office on Drugs and Crime.
57.    Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146–1151.
58.    Wilson, J. Q., & Kelling, G. L. (1982). Broken Windows: The police and neighborhood safety. Atlantic Monthly, March, 29–38.