مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

کاربست قاعده فقهیِ «حرمت اعانه بر اثم» در استعمالِ ابزار رسانه‌ای هوشمند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد مقدس، ایران.
2 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد مقدس، ایران.
10.22034/jlsm.2026.2066805.1036
چکیده
قاعده «حرمت اعانه بر اثم» یکی از قواعد مهم فقه است که بر مبنای آن، هرگونه کمک یا همکاری در ارتکاب حرام، ممنوع و گناه تلقی می‌شود. این قاعده که ریشه در آموزه‌های قرآن و سنت دارد، در تعاملات اجتماعی و اخلاقی مسلمانان نقش بسزایی دارد. در عصر حاضر، با ظهور رسانه‌های دیجیتال و ابزارهایی مانند تلفن‌های هوشمند، دایره این قاعده به‌طور چشمگیری گسترش یافته و پرسش‌های جدی درباره مسئولیت شرعی کاربران و تولیدکنندگان محتوا برانگیخته است. این مقاله با بررسی مفاهیم کلیدی قاعده «حرمت اعانه بر اثم» و با استفاده از منابع فقهی معتبر، به روش تحلیلی -تطبیقی به بررسی نقش و جایگاه قاعده در فضای رسانه‌ای پرداخته و مصادیق آن را در استفاده از تلفن‌های هوشمند بررسی می‌کند. درنهایت، مقاله نشان می‌دهد که بر اساس این قاعده، کاربران، تولیدکنندگان محتوا و توسعه‌دهندگان نرم‌افزارهای رسانه‌ای، هر یک دارای مسئولیت فقهی مشخص‌اند که عدم رعایت آن موجب انحراف و تباهی جامعه دینی شده و خسارات مادی و معنوی جبران‌ناپذیری بر آن تحمیل می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Applying the jurisprudential rule of "Prohibition of Donation for Sin" in the use of smart media tools

نویسندگان English

Amir Mohammad Jafari 1
Nematollah firoozi 2
1 Master's degree student in Theology and Islamic Studies, Imam Reza International University, Mashhad, Iran,  
2 Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Imam Reza International University, Mashhad, Iran,
چکیده English

The rule of "forbidden aid for sin" is one of the important rules of jurisprudence, based on which any assistance or cooperation in committing a forbidden act is considered forbidden and sinful. This rule, which has its roots in the teachings of the Quran and Sunnah, plays a significant role in the social and moral interactions of Muslims. In the present era, with the emergence of digital media and devices such as smartphones, the scope of this rule has expanded significantly and has raised serious questions about the religious responsibility of users and content producers. This article examines the key concepts of the rule of "forbidden aid for sin" and uses reliable jurisprudential sources to examine the role and position of the rule in the media space and examines its examples in the use of smartphones. Finally, the article shows that, based on this rule, users, content producers, and media software developers each have a specific jurisprudential responsibility, the failure to comply with which leads to the deviation and corruption of the religious community and imposes irreparable material and spiritual losses on it.

کلیدواژه‌ها English

Jurisprudential rule
sanctity
aiding in sin
media
smart tools
jurisprudential responsibility.
1.      قرآن کریم.
2.      نهج‌البلاغه.
3.      آخوند خراسانی، محمد کاظم (۱۴۰۹ق). کفایه الاصول. قم: مؤسسه آل البیت.
4.       ابن بابویه، محمد بن على (۱۴۰۶ق).‏ ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏. قم: دار الشریف الرضی للنشر.
5.      ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۰۲ق). لسان العرب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
6.      احدی، سیف‌الله و فخلعی،  محمدتقی (۱۳۹۳ش). پژوهشی در دلالت عبارت قرآنی لَا تَعَاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ بر حرمت اعانت بر اثم و عدوان. آموزه‌های فقه مدنی.۶(۱۰). ۳-۳۰.
7.      احمدی، علی و ایکدر، نازنین عباس‌پور(۱۴۰۴ش). «هوش مصنوعی و فقه اسلامی: مسیر مسئولیت مدنی در عصر فناوری». دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی. ۳(۲).  ۱-۳۴.
8.      اعرافی، علیرضا (۱۳۹۳ش). قواعد فقهی. قم: مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان.
9.      انصاری، مرتضی (۱۴۱۵ق). المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
10.  بهرامی احمدی، سیده‌راضیه (۱۳۹۹ش). «تحلیل کاربردهای معامله به قصد فرار از دین در فقه و حقوق موضوعه ایران». پژوهش حقوق خصوصی، ۹(۳)، ۱–۲۵.
11.  بجنوردی، محمدحسن (۱۳۷۹ش). القواعد الفقهیه. قم: نشرالهادی.
12.  پریزاد، رضا و سعیدی، علیرضا (۱۴۰۳ش). «بررسی جامعه‌شناختی تأثیر استفاده از فناوری موبایل هوشمند بر سبک زندگی جوانان». رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، ۸(۳۰)، ۴۱۰–۴۲۷.
13.  پیرمرادیان، سیدمحمدرضا (۱۳۹۴ش). «حرمت اعانه بر اثم و اعانه به ظالم در رسانه های خبری و مطبوعات از دیدگاه فقه اسلامی و با تاکید بر اندیشه فقهی امام خمینی(ره)». مجله سیاست پژوهی ایرانی،۳(۵). ۶۱-۷۵.
14.  حرعاملی، محمد بن حسن (۱۳۶۷ش). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
15.  حق‌پناه، رضا (۱۴۰۴ش). «مسئولیت مدنی دولت در قبال ناامنی اقتصادی؛ تحلیلی فقهی-حقوقی». پژوهش‌های فقهی مسائل مستحدثه،۳(۱). ۱۱۸-۱۴۷.
16.  حاجی‌زاده، محمد (۱۳۹۰ش). «نظریه‌های دینی در تنظیم پیام‌های رسانه‌ای». پژوهش‌های ارتباطی.۱۸(۶۶). ۴۵-۶۸.
17.   خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۹۲ش). المکاسب المحرمه. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
18.  خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۲۱ق). تحریر الوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
19.  خویی، سیدابوالقاسم (۱۴۱۷ق). مصباح الفقاهه. قم: مؤسسه انصاریان.
20.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیه.
21.  شهید ثانی، زین الدین بن علی (بی‌تا). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
22.  صاحب جواهر، محمد حسن (۱۳۶۲ش). جواهر الکلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
23.  علامه حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۴ق). تذکرة الفقهاء. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
24.  علیدوست، ابوالقاسم (۱۳۹۸ش). فقه و مصلحت (ج۱). قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
25.  فاضل لنکرانی، محمد (۱۴۳۴ق). القواعد الفقهیه. قم: مرکز فقه ائمه اطهار علیهم‌السلام.
26.  کاظمی‌نیا، علی (۱۳۹۴ش). واکاوی معنا و مفهوم اعانه بر اثم در آرای فقهای امامیه. فصلنامه علمی فقه و اصول، ۴۷(۲). ۱۱۵-۱۲۷.
27.  گروه فقه فضای مجازی (۱۴۰۲ش).  نظام موضوعات فقه فضای مجازی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
28.  مجلسی، سیدمحمدباقر (۱۴۰۳ق). بحارالانوار. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
29.  محقق داماد، سیدمصطفی (۱۳۸۸ش). سیر نگارشی قواعد فقهی در میان فقهای امامیه. تهران: فرهنگستان علوم ایران.
30.  مطهری، مرتضی (۱۴۰۰ش). فلسفه اخلاق. تهران: صدرا.
31.  مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۶ش). پیام قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
32.  منتظری، حسینعلی (۱۴۱۵ق). دراسات فی المکاسب المحرمه. قم: نشر تفکر.
33.  موسوی بجنوردی، سیدحسن (۱۳۷۷ش). القواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی.
34.  موسوی، علی و همکاران (۱۴۰۲ش). حقوق رقابت در پلتفرم‌های دیجیتال؛ ضرورت بازنگری در قواعد سنتی. تحقیقات حقوقی دانشگاه علامه طباطبائی، ۵۰(۲)، ۱–۳۲.
35.  مجلس شورای اسلامی. (۱۳۸۸ش). قانون جرایم رایانه‌ای. تهران: روزنامه رسمی جمهوری اسلامی.
36.  نادری، محسن و همکاران (۱۴۰۳ش). بررسی فقهی شرطیت تحقق معان علیه در صدق عنوان اعانت‏ با تاکید بر کارکردهای قاعده اعانت بر اثم در فضای مجازی. فقه و مبانی حقوق اسلامی. ۵۷(۱).۹۵-۱۱۶.
37.  نورمحمدیان، علی (۱۴۰۰ش). «بررسی فطرت بالفعل و بالقوه از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی و شهید مطهری». مطالعات علوم قرآن و حدیث،۳(۲)، ص ۴۶-۲۶.
 
38.  پایگاه‌ها:
39.  پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، استفتاء درباره احکام فضای مجازی، شماره ۱۲۹۴۸، (20/07/1403)، در: https://www.leader.ir/
40.  زومیت (۱۴۰۱ش). قابلیت‌های جالب گوشی‌های هوشمند که احتمالاً از آن‌ها اطلاع ندارید، (18/07/1403)، در: https://www.zoomit.ir/software-application/386883-12-things-smartphone-could-do
41.  متمم (بی‌تا). تعریف رسانه، (1/08/1403)، در: https://motamem.org
42.  مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۹۸ش). استفتاء درباره اعانه بر گناه، (10/07/1403)، در:  https://old.makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21
43.  عجمی، هادی (۱۴۰۱). «بررسی فقهی فیلترینگ و پیشینه فقهی آن». شبکه اجتهاد، (10/10/1405)، در: https://ijtihadnet.ir
44.  ویکی فقه (۱۴۰۴ش). «سبب اقوی از مباشر»،  (10/۱۰/1405) در: https://fa.wikifeqh.ir
45.  فاضل فقیهی، محمدباقر. (۱۴۰۰ش). درس‌گفتار اعانه بر اثم، اعانه بر ظلم و پیشگیری از جرم. پایگاه تخصصی فقه حکومتی (ایشیعه)، (21/09/1400)، در: https://eshia.ir