مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

بیمه سایبری در پرتو فقه حکومتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانشکده رفاه
10.22034/jlsm.2026.2081065.1079
چکیده
هدف: تحلیل مسئولیت و مشروعیت مداخله حکومت اسلامی در عرصه بیمه سایبری، با تکیه بر فقه حکومتی و نظریه ولایت مطلقه فقیه در اندیشه امام خمینی(ره).
روش پژوهش: توصیفی-تحلیلی با گردآوری کتابخانه‌ای از منابع فقهی، حقوقی و مطالعات مدیریت ریسک سایبری.
یافته‌ها: تأمین امنیت سایبری ذیل تکلیف «حفظ نظام»، مسئولیتی ذاتی برای حکومت اسلامی است. ریسک‌های سایبری در چهار دسته (فنی، امنیتی، قانونی-نظارتی، اعتباری) طبقه‌بندی شده و قابلیت بیمه‌پذیری هر دسته تحلیل گردید. مالیت دارایی‌های دیجیتال با استناد به آرای امام خمینی و شهید صدر اثبات شد. مشروعیت عقد بیمه سایبری با تأکید بر نظریه «عقد مستقل» امام خمینی و ادله قرآنی (أوفوا بالعقود، تعاونوا علی البر) و روایی (المؤمنون عند شروطهم) احراز گردید و به شبهات غرر، جهالت، تعلیق و ربا پاسخ داده شد. پنج چالش فقهی خاص شامل حکم پرداخت باج‌افزار (تزاحم قاعده نفی سبیل و اضطرار)، جبران سود منتفی (تمایز سود قطعی و احتمالی)، مسئولیت ناشی از خطای هوش مصنوعی، تداخل بیمه‌نامه‌ها در حملات سایبری-فیزیکی و قائم‌مقامی بیمه‌گر در فرض ناشناس بودن هکر، بررسی و راهکارهای میانی ارائه گردید. مشروعیت مداخله حکومت در چهار بُعد مصلحتی (حفظ نظام اقتصادی دیجیتال)، امنیتی-دفاعی (صیانت از مرزهای سایبری)، اقتصادی (نفی ضرر نوعی بر اساس قاعده لاضرر) و اجتماعی (تحقق عدالت و تنظیم بازار بر اساس آیه تعاون) مستند شد. مطالعه تطبیقی نشان داد که الگوی ترکیبی شامل الزام تدریجی بخش‌های حیاتی، مدل دوگانه بیمه متعارف و تکافل سایبری، استانداردهای فنی ارزیابی ریسک و صندوق تضمین دولتی برای ایران مناسب است.
نتیجه‌گیری: حکومت اسلامی با اتکا به نظریه ولایت مطلقه فقیه، نه تنها مجاز بلکه مکلف است رویکردی فعال و چندسطحی (تقنین، تنظیم‌گری، نظارت و توانمندسازی) برای ساماندهی بیمه سایبری در پیش گیرد. فقه امامیه با مبانی مستحکم و ظرفیت اجتهاد پویا، توانایی پاسخگویی به مسائل مستحدثه را دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Cyber Insurance in the Light of Governmental Jurisprudence

نویسندگان English

Atiyeh Moghadam far
Maryam Seifikar
University
چکیده English

Objective: This research analyzes the Islamic government's responsibility and legitimacy in intervening in cyber insurance, based on governmental jurisprudence and Imam Khomeini's theory of Absolute Velayat-e Faqih.

Methods: A descriptive-analytical method with library-based data collection from jurisprudential, legal, and cybersecurity risk management sources was employed.

Results: Ensuring cybersecurity is an inherent duty of the Islamic government under "preservation of the Islamic system." Cyber risks were classified into four categories (technical, security, legal-regulatory, reputational), and their insurability was analyzed. Digital assets' legal personality was established based on Imam Khomeini and Shahid Sadr's opinions. Cyber insurance's legitimacy as an independent contract was affirmed using Imam Khomeini's theory, Quranic evidence, and narrative evidence. Five jurisprudential challenges were addressed: ransomware payment, compensation for lost profits, liability for AI errors, policy overlap in cyber-physical attacks, and insurer subrogation when the hacker is unknown. Government intervention's legitimacy was substantiated across four dimensions: expediency, security-defense, economic, and social. A comparative study indicated a combined model including gradual mandatory coverage for vital sectors, a dual conventional/Takaful model, technical risk assessment standards, and a government guarantee fund suits Iran.

Conclusions: Relying on Absolute Velayat-e Faqih, the Islamic government is obligated to adopt an active, multi-level approach (legislation, regulation, supervision, empowerment) to organize cyber insurance. Imami jurisprudence can respond to emerging issues through dynamic ijtihad.

کلیدواژه‌ها English

Cyber Insurance
Governmental Jurisprudence
Absolute Velayat-e Faqih
Cybersecurity
Legitimacy of Intervention

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 تیر 1405