مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

بازشناسی مؤلفه‌های سازنده خبر جعلی بر اساس سوره یوسف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عبداله بیچرانلو 1
مهدی کاشفی فرد 2
1 دانشیار گروه ارتباطات اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران .
2 دکترای علوم ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعی، گروه ارتباطات اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/jlsm.2026.2065736.1031
چکیده
قرآن کریم به‌مثابه کتاب راهنمای بشر، دربردارنده همه ابعاد حیات فردی و جمعی است. این ویژگی قرآن کریم، نه مقید به زمین خاصی شده است و نه محدود به زمان معینی بلکه در پهنای حیات بشر و گستره سرزمین‌ها صادق است. ازاین‌رو، در مواجهه با پدیده‌های نوپدید، رجوع به قرآن کریم و تلاش برای فهم و گشودن پیچیدگی‌های آنها با بهره‌گیری از معانی و مضامین مربوط به موضوع در قرآن کریم، می‌تواند به یافتن بینش‌ها و جهت‌گیری‌های اثربخشی در حوزۀ نظر و عمل بینجامد. مسئلۀ دستکاری اطلاعات در رسانه‌های جمعی و اجتماعی و تولید و انتشار اخبار جعلی از جمله مسائل بسیار حاد و مبتلابه در جهان رسانه‌ای‌شده و شبکه‌ای‌شدۀ امروز است که نیازمند مواجهۀ متناسب رسانه‌ای، ارتباطی و اجتماعی است. این مقاله بر داستان زندگی حضرت یوسف(ع) تمرکز دارد که نمونه‌هایی قرآنی-تاریخی از دستکاری اطلاعات در آن روایت شده است. سه دسته از آیات سوره یوسف که در آنها خبری ساختگی دیده می‌شود (داستان خورده‌شدن حضرت یوسف توسط گرگ‌ها، دروغ زلیخا مبنی‌بر تعرض حضرت یوسف به او و ماجرای ساختگی دزدی جام عزیز مصر توسط بنیامین) مبنا قرار گرفته شده و تلاش شده است با یافتن مشترکات این داستان‌ها، شیوه ساخت خبر جعلی شناسایی شود. با استفاده از روش پژوهش موضوعی در قرآن کریم پس از شناسایی دسته‌های سه‌گانه مذکور از آیات، در فرایندی مقایسه‌ای و با ‌نگاهی به چهارچوب مفهومی پژوهش تلاش شده است تا ویژگی‌های مشترک برسازنده خبر جعلی در این آیات شناسایی شود. یافته‌های حاصل از تحلیل نشان می‌دهد اگرچه هر سه روایت ذکرشده در این آیات، اشکالی از اخبار جعلی را نشان می‌دهند؛ اما کارکردهای هر یک از این اخبار جعلی و نتایجی که دربردارند، متفاوت‌اند
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم
سورۀ یوسف
اخبار جعلی
دستکاری اطلاعات

عنوان مقاله English

Recognition the Fake News Components Based on the Holy Quran Verses

نویسندگان English

Abdollah Bicharanlou 1
Mahdi Kashefi fard 2
1 دانشیار گروه ارتباطات اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران .
2 Mahdi Kashefi fard, PhD in Communications Science, Faculty of Social Science, The University of Tehran.
چکیده English

The Holy Quran, as a guidebook for mankind, encompasses all aspects of individual and social life. This characteristic of the Holy Quran is not limited to a specific land or a specific time, but is true across the History of human life and the all lands.
Therefore, when faced with emerging phenomena, referring to the Holy Quran and trying to understand and unravel their complexities by finding the meanings and themes related to the subject in the Holy Quran can lead to find effective insights and directions theoretically and in practice.
The issue of disinformation in mass and social media and the production and dissemination of fake news are among the most acute and pervasive issues in today's mediatized and networked world, requiring appropriate media, communication, and social confrontation.
This article focuses on the life story of Prophet Joseph (PBUH), which narrates Quranic-historical examples of disinformation. Three groups of verses from Surah Yusuf in which fake news is seen (the story of Prophet Joseph being eaten by wolves, Zulaykha's lie that Prophet Joseph assaulted her, and the fake story of Benjamin stealing the precious Egyptian cup) are used as a basis to identify the method of creating fake news by finding the commonalities of these stories.

کلیدواژه‌ها English

The Holy Quran
Surah Yusuf
fake news
Disinformation
قرآن کریم
اسماعیلی، محمدرضا و نیلوفر، حسن (1403). «شناخت مؤلفه‌های اخبارجعلی شبکه اجتماعی اینستاگرام فارسی بی‌بی‌سی در اعتراض‌های خیابانی ایران (شهریور تا اسفند 1401)»، مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی، 1(3)، 131 - 158.
اکبری، کمال و پاک‌نیت، مجید (1403). «راهکارهای قرآنی مواجهۀ رسانۀ ملی با اخبار جعلی»، مطالعات فرهنگ-ارتباطات، 25(65)، 67 -92.
ایزدی، مهدی و اخوان مقدم، زهره (1392). «ضرورت، ماهیت و روش استنطاق از منظر روایات اهل بیت (ع)»، دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات قرآن و حدیث،  6 (2): 103 - 126.
پاک‌نیت، مجید و اکبری، کمال (1402). «زمینه‌ها و بسترهای تولید و انتشار اخبار جعلی از منظر قرآن کریم»، مطالعات دینی رسانه، 5(19)، 97 - 125.
پویا، علیرضا (1391).  خبر و خبررسانی در قرآن کریم. تهران: دانشگاه صدا و سیما.
جوادی آملی، عبدالله (1396). تفسیر تسنیم. جلد 40 و 41، قم: بنیاد اسرا.
درویشی، سعید، رضوی‌دینانی، انتسام و حوریه دهقان‌شاد (1403). «شناسایی عوامل مؤثر بر باورپذیری اخبار جعلی در میان کاربران شبکه‌های اجتماعی». پژوهش‌های جامعه‌شناختی، 65(18)، 102 تا 128.
صفره، حسین، معارف، مجید و منصور پهلوان (1389). «استنطاق قرآن». مجله پژوهش‌های قرآن و حدیث، 43(1 )، : 139 - 163.
طباطبایی، محمدحسین (1386). قرآن در اسلام. به کوشش سیدهادی خسروشاهی، قم: مؤسسه بوستان کتاب.
قاضی‌زاده، کاظم (1397). روش‌شناسی تفسیر موضوعی قرآن. مؤسسه فرهنگی دار الحدیث.
لسانی فشارکی، محمد و مرادی، حسین (1399). روش تحقیق موضوعی در قرآن کریم. قم: انتشارات بوستان کتاب.
مهدی‌زاده، سیدمحمد (1391). نظریه‌های رسانه؛ اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی. تهران: همشهری.
Allcott, Hunt and Matthew Gentzkow (2017), Social media and fake news in the 2016 election. Journal of Economic Perspectives, 31(2): 211-236.
Ananny, M. (2015), Creating proper distance through networked infrastructure: Examining google glass for evidence of moral, journalistic witnessing. In M. Carlson & S. C. Lewis (Eds.), Boundaries of journalism: Professionalism, practices, participation, pp. 83–99. New York, NY: Routledge.
Andrea, Mecacci ( 2016), “Aesthetics of Fake. An Overview.” Aisthesis, 9 (2): 59.
Ashuri, T., & Pinchevski, A. (2009), Witnessing as a field. In P. Frosh & A. Pinchevski (Eds.), Media witnessing: Testimony in the age of mass communication, pp. 133–157) London: Palgrave Macmillan.
Berger, Jonah (2011), Arousal increases social transmission of information. Psychological Science 22(7): 891-893.
Bradshaw, S., & Howard, P. N. (2019), The Global Disinformation Order: 2019 Global Inventory of Organised Social Media Manipulation. Project on Computational Propaganda. University of Oxford.  
Brown, Ashley D., and Jared R. Curhan (2013), The polarizing effect of arousal on negotiation. Psychological Science, 24(10): 1928–1935.
Burkhardt, J. M. (2017), Combating Fake News in the Digital Age. Library Technology Reports, 53(8): 1-36.
Campbell, W. J. (2001), Yellow Journalism: Puncturing the Myths, Defining the Legacies. Praeger.
Dentith, Matthew R. X. (2017), The problem of fake news. Public Reason 8(1-2): 65-79.
Eisenstein, E. L. (1979), The Printing Press as an Agent of Change. Cambridge University Press.
Fake News Challenge (2017), URL accessed 30 August 2024: <http://www.fakenewschallenge.org/>
Floridi, L. (2018), Artificial Intelligence, Deepfakes and the Future of Trust. Minds and Machines, 28(4), 623–626.
Gelfert, Axel. (2018), Fake news: A definition. Informal logic, 38(1), 84-117.‏
Herman, Edward S., and Noam Chomsky (2002), Manufacturing consent: The political economy of the mass media. New York: Knopf Doubleday Publishing Group.
Higdon, N. (2020), The anatomy of fake news: A critical news literacy education. University of California Press.
Jamieson, Kathleen Hall, and K. Campbell (1997), The Interplay of Influence: News, Advertising, Politics and The Mass Media. Belmont: Wadsworth.
Kershner, James W. (2005), The Elements of News Writing. Boston, MA: Pearson Allyn and Bacon.
Kovach, Bill, and Tom Rosenstiel (2007), The Elements of Journalism : What Newspeople Should Know and The Public Should Expect. 1st rev ed. New York: Three Rivers Press.
Levy, Neil. (2017), The bad news about fake news. Social Epistemology Review and Reply Collective 6(8): 20-36.
Love, Robert (2007), Before Jon Stewart: the truth about fake news. Believe it. Columbia Journalism Review 45(6): 33-37.
McManus, John (1992), “What Kind of Commodity is News.” Communication Research 19 (6): 787–805. doi:10.1177/009365092019006007.
Nash, K. (2017), Virtual reality witness: Exploring the ethics of mediated presence. Studies in Documentary Film, 12(2), 119–131.
Oremus, Will. (2017), Facebook has stopped saying ‘fake news’. URL accessed 30 August 2017: <http://www.slate.com/blogs/future_tense/2017/08/08/facebook_has_stopped_saying_fake_news_is_false_news_any_better.html>
Pantti, M. (2019), Journalism and witnessing. In The handbook of journalism studies (pp. 151-164). Routledge.
Pariser, E. (2011), The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. Penguin UK.
Peters, J. D. (2001), Witnessing. Media, Culture & Society, 23(6), 707–723.
Petersen, Michael Bang, Ann Giessing and Jesper Nielsen (2015), Physiological responses and partisan bias: Beyond self-reported measures of party identification. PLoS ONE 10(5): e0126922. <https://doi.org/10.1371/journal.pone.0126922>
Plothow, Roger (2017), Defining fake news…again. Post-Register (1 August 2017): A5.
Posner, B. G. (2019), Unraveling the Filter Bubble: How We Can Combat Fake News and Polarization. Rowman & Littlefield. [Note: While Posner discusses modern issues, historical context is often woven into such analyses.]
Rae, M., Holman, R., & Nethery, A. (2018), Self-represented witnessing: The use of social media by asylum seekers in Australia’s offshore immigration detention centres. Media, Culture & Society, 40(4), 479–495.
Reading, A. (2009), Mobile witnessing: Ethics and the camera phone in the “war on terror.” Globalizations, 6(1), 61–76.
Richardson, Brian (2007), The Process of Writing News: From Information to Story. Boston, MA: Pearson.
Rini, Regina (2017), Fake news and partisan epistemology. Kennedy Institute of Ethics Journal 27(2): E43-E64.
Schudson, Michael (2003), The Sociology of News. Edited by Jeffrey Alexander, Contemporary Societies. New York: W.W. Norton & Company, Inc.
Shoemaker, Pamela J., and Stephen D. Reese (2013), Mediating the Message in The 21st Century: A Media Sociology Perspective. 3rd ed. New York: Routeledge.
Sunstein, C. R. (2017), #Republic: Divided Democracy in the Age of Social Media. Princeton University Press.
Tait, S. (2011), Bearing witness, journalism, and moral responsibility. Media, Culture & Society, 33(8), 1220–1235.
Tandoc Jr, E. C. (2019), The facts of fake news: A research review. Sociology Compass, 13(9), e12724.‏
Tandoc, E., Lim, Z. W., & Ling, R. (2017), Defining “fake news:” A typology of scholarly definitions. Digital Journalism, 6(2), 137–153. https://doi.org/10.1080/21670811.2017.1360143
Tuchman, Gaye (1978), Making News: A Study in The Construction of Reality. New York: Free Press.
Van Duyn, E., & Collier, J. (2019), Priming and fake news: The effects of elite discourse on evaluations of news media. Mass Communication and Society, 22(1), 29–48. https://doi.org/10.1080/15205436.2018.1511807
Van Duyn, E., & Collier, J. (2019), Priming and fake news: The effects of elite discourse on evaluations of news media. Mass Communication and Society, 22(1), 29–48. https://doi.org/10.1080/15205436.2018.1511807
Wahl-Jorgensen, K., & Hanitzsch, T. (Eds.). (2020), The handbook of journalism studies (p. 3). Edition 2, New York: Routledge.‏
Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017), Information Disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making. Council of Europe report DGI(2017)09.  
Warzel, C. (2018), He predicted the 2016 fake news crisis. Now he's worried about an information apocalypse. BuzzFeed. Retrieved from. https://bzfd.it/2wmX0qZ
Warzel, C. (2018), He predicted the 2016 fake news crisis. Now he's worried about an information apocalypse. BuzzFeed. Retrieved from. https://bzfd.it/2wmX0qZ
Zelizer, B. (2007), On “having been there”: “Eyewitnessing” as a journalistic key word. Critical Studies in Media Communication, 24(5), 408–428.‏
Zhang, Dongsong, Lina Zhou, Juan Luo Kehoe and Isil Yakut Kilic (2016), “What Online Reviewer Behaviors Really Matter? Effects of Verbal and Nonverbal Behaviors on Detection of Fake Online Reviews.” Journal of Management Information Systems 33 (2): 456– 481. doi:10.1080/07421222.2016.1205907.