مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

تحلیل فقهی ـ حقوقی نقش هوش مصنوعی در فرایندهای انحلال نکاح در حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
نرگس حشمتی 1
سید علیرضا طباطبائی 2
1 دانشجوی دکتری، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران (نویسنده مسئول)
2 استادیار، گروه حقوق عمومی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران
10.22034/jlsm.2026.2084740.1091
چکیده
کاربردهای فناوری هوش مصنوعی در حوزه حقوق خانواده و به‌ویژه فرایند انحلال نکاح، موضوعی پژوهشی و نوظهور است. این مطالعه به تحلیل جایگاه هوش مصنوعی در مراحل پیشاانحلال، حین انحلال و پساانحلال می‌پردازد و فرصت‌ها، چالش‌ها و مرزهای مداخله این فناوری نوین را در چهارچوب فقه امامیه و نظام حقوقی ایران کاوش می‌کند. پرسش اصلی آن است که جایگاه هوش مصنوعی در فرایند انحلال نکاح از منظر فقه امامیه و حقوق ایران چیست؟ روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه و اینترنت است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است کاربردهای هوش مصنوعی، از مشاوره پیشاانحلال، تحلیل و اصالت‌سنجی اسناد دیجیتال، الگوریتم‌های پیش‌بینی روند پرونده، تا پایش تعهدات مالی و زمان‌بندی ملاقات‌ها را شامل می‌شود. افزایش سرعت و دقت رسیدگی، شفافیت و مستندسازی فرایند و پیش‌بینی نتایج احتمالی پرونده‌ها از فرصت‌های استفاده از این فناوری در مرحله انحلال نکاح است. همچنین، استفاده از هوش مصنوعی در حوزه انحلال نکاح، در چهارچوب اماره، امکان ارتقای عدالت قضائی، کاهش بار دستگاه قضائی و بهبود حمایت از خانواده‌ها را فراهم می‌سازد؛ وانگهی، چالش‌هایی نظیر نقض حریم خصوصی، سوگیری الگوریتمی، ابهام در مسئولیت و تعارض با اصول فقهی و کرامت انسانی را در پی دارد. افزون‌برآن، در وضعیت موجود، تصمیم نهایی قضائی و مداخله مستقیم در حکم، خارج از محدوده مداخله ماشین ارزیابی می‌شود
کلیدواژه‌ها
هوش مصنوعی
انحلال نکاح
فقه امامیه
حقوق خانواده
عدالت قضائی
حریم خصوصی
الگوریتم‌.

عنوان مقاله English

A Jurisprudential–Legal Analysis of the Role of Artificial Intelligence in the Processes of Marriage Dissolution under Iranian Law

نویسندگان English

Narges Heshmati 1
Seyed Alireza Tabatabaei 2
1 PhD Student of Women Studies, Faculty of Women and Family, University of Religions and Denominations, Qom, Iran (corresponding author of the article)
2 Assistant Prof. Department of Public Law, Faculty of Law, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran
چکیده English

The application of artificial intelligence technologies in the field of family law, particularly in the process of the dissolution of marriage, constitutes an emerging area of research. This study examines the role of artificial intelligence across the pre-dissolution, dissolution, and post-dissolution stages, and explores the opportunities, challenges, and boundaries of intervention of this novel technology within the framework of Imamiyyah jurisprudence and the Iranian legal system. The central research question addresses the position of artificial intelligence in the process of marital dissolution from the perspectives of Imamiyyah jurisprudence and Iranian law. The research adopts a descriptive–analytical methodology, utilizing library-based and online resources. The findings indicate that applications of artificial intelligence encompass pre-dissolution counseling, analysis and authentication of digital documents, case-outcome prediction algorithms, as well as the monitoring of financial obligations and the scheduling of visitation arrangements. Enhancing the speed and accuracy of adjudication, increasing transparency and procedural documentation, and predicting potential case outcomes are among the key opportunities offered by this technology during the dissolution of marriage process. Moreover, the utilization of artificial intelligence in the context of marital dissolution, within the evidentiary framework of presumptions (amārāt), has the potential to promote judicial justice, reduce the burden on the judiciary, and improve support for families. Nevertheless, it also entails challenges such as violations of privacy, algorithmic bias, ambiguity in legal responsibility, and conflicts with jurisprudential principles and human dignity. Furthermore, under the current legal framework, final judicial decision-making and direct intervention in rulings are considered to fall outside the permissible scope of machine involvement.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
Dissolution of Marriage
Imamiyyah Jurisprudence
Family Law
Judicial Justice
Privacy
Algorithms
قرآن کریم
حرعاملی، م.ب. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعه (جلد بیست‌ودوم). قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۱۰ق). تحریر الوسیله (جلد دوم). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
سند ملی جمعیت و تعالی خانواده، ۱۳۹۷.
سیاست‌های کلی خانواده، ابلاغی مقام معظم رهبری (۱۳۹۳).
شمس، عبدالله (۱۴۰۰). آیین دادرسی مدنی (جلد دوم). تهران: دراک.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (۱۴۱۳ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (جلد هشتم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
صاحب جواهر، محمدحسن (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (جلد بیست‌ونهم). بیروت: داراحیاء التراث العربی.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب (در امور مدنی). (۱۳۷۹).
قانون آیین دادرسی مدنی
قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱.
قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۶). حقوق خانواده (جلد پنجم). تهران: میزان.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۵). حقوق خانواده (جلد اول). تهران: میزان.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی (جلد ششم). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
Cashmore, J., & Parkinson, P. (2010). Shared care parenting arrangements since the 2006 Family Law Reforms: Report to the Australian Government Attorney-General's Department. (Report). Australian Government.
Chaudron, S., & Di Gioia, R. (2022). Artificial Intelligence and the Rights of the Child: Young people’s views and perspectives. Joint Research Centre (European Commission). https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/bitstream/JRC127564/JRC127564_01.pdf
Cornell Law School. (2024). AI Mediation for Reducing Court Congestion. Retrieved from Cornell Law School website. https://publications.lawschool.cornell.edu/jlpp/2024/11/26/ai-mediation-for-reducingcourtcongestion/#:~:text=AI%20mediation%20can%20address%20the,mediation%20could%20further%20reduce%20costs.
DeShong, R. (2024, August 21). AI-Powered Search Drives Intelligent Texas Child Support Tool. GovTech. https://www.govtech.com/artificial-intelligence/ai-powered-search-drives-intelligent-texas-child-support-tool
European Commission. (2019). Ethics guidelines for trustworthy AI. Brussels: High-Level Expert Group on AI. Retrieved from https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/ethics-guidelines-trustworthy-ai
European Union. (2024). Artificial Intelligence Act—Article 5 (Prohibited practices). منابع راهنما و خبر: ArtificialIntelligenceAct.eu؛ Reuters (2025-02-04).
Frontline. (2025). Lizzy – Building an AI-powered domestic abuse risk assessment tool. Retrieved from https://osf.io/shpjm_v1/
Ho, S., & Burke, G. (2023, March 14). Here’s how an AI tool may flag parents with disabilities. Associated Press. https://apnews.com/article/child-protective-services-algorithms-artificial-intelligence-disability-02469a9ad3ed3e9a31ddae68838bc76e
Human Rights Data Analysis Group (HRDAG). (2023). How data analysis confirmed the bias in a family screening tool. https://hrdag.org/2023/06/22/afst/
Justice Innovation. (2025). AI Goes to Court: The Growing Landscape of AI for Access to Justice. Retrieved from https://justiceinnovation.law.stanford.edu/ai-goes-to-court-the-growing-landscape-of-ai-for-access-to-justice/
Katsh, E., & Rabinovich-Einy, O. (2017). Digital Justice: Technology and the Internet of Disputes. Oxford University Press.
Law Society. (2024). Navigating the Integration of AI in Family Law Practice. ABA Family Law.
Lighthouse Reports. (2024). Sweden’s Suspicion Machine (investigation). https://www.lighthousereports.com/investigation/swedens-suspicion-machine/
LSE. (2025, August 6). AI tools used by English councils downplay women’s health issues, study finds. The Guardian.
National Center for State Courts. (2025). Artificial Intelligence and the Courts. Retrieved from https://ncji.org/wp-content/uploads/2025/05/2024-NCJI-Report-5.6.25_WEB.pdf
OECD. (2025). AI and the future of social protection in OECD countries. OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/06/ai-and-the-future-of-social-protection-in-oecd-countries_038f49ed/7b245f7e-en.pdf
Office of Child Support Enforcement, Administration for Children and Families (ACF). (2009). Automated systems for child support enforcement (Certification guide). https://acf.gov/sites/default/files/documents/ocse/certification_guide_2009.pdf
Radanliev, P., & Santos, O. (2023). Ethics and Responsible AI Deployment. arXiv.
Reuters. (2025, August 13). Britain reassesses 'flawed' domestic abuse risk tool. Retrieved from https://www.reuters.com/world/uk/britain-reassesses-flawed-domestic-abuse-risk-tool-2025-08-13/
Russell, S., & Norvig, P. (2010). Artificial Intelligence: A Modern Approach (3rd ed., Vol. 1). Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall.
Sabin S. (2025). Courts are not ready for AI-generated evidence. Retrieved from Axios News. https://www.axios.com/2025/07/25/courts-deepfakes-ai-trial-evidence
SafeLives. (2025). DASH risk checklist. Retrieved from https://safelives.org.uk/resources-library/dash-risk-checklist/
Sartor, G., & Lagioia, F. (2020). The impact of the General Data Protection Regulation (GDPR) on artificial intelligence (EPRS Study). Brussels: European Parliament. Retrieved from European Parliament EPRS Think-Tank resource.
Shoukat D., Usama Abuzar M., Zia Q. (2025). AI-Enhanced Online Dispute Resolution for Family Disputes: Examining Global Trends, Models, Mechanisms, and Ethical Challenges in Pakistan. Retrieved from. SSRN. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5277946
Soomro A., Baig Kh., Manzoor Khan Sh., Laghari. (2024). Revolutionizing Justice: Strategic Approaches to AI in Pakistan’s Courts. Retrieved from. CRSSS. https://thecrsss.com/index.php/Journal/article/view/54
Sroka, T. (2021). The impact of AI on the right to a fair trial: Is replacement of human judges possible? Procedia Computer Science. https://www.researchgate.net/publication/385042571_Artificial_intelligence_and_the_right_to_a_fair_trial?utm_source=chatgpt.com
Stanford Law. (2025). The Rechtwijzer justice platform. Retrieved from https://justiceinnovation.law.stanford.edu/rechtwijzer-justice-platform/
The Times. (2025, August 13). AI can help police predict if someone is at risk of domestic abuse. Retrieved from https://www.thetimes.com/uk/crime/article/ai-can-help-police-predict-if-someone-is-at-risk-of-domestic-abuse-jbbrbgt9m
The Verge. (2024, October 30). Judges are using algorithms to justify doing what they already want.
Valdivia, A., Hyde-Vaamonde, C., & García-Marcos, J. (2022). Judging the algorithm: A case study on the risk assessment tool for gender-based violence implemented in the Basque country. arXiv.
Zhang, Y., Li, C., Sheng, Y., Ge, J., & Luo, B. (2023). Judicial Intelligent Assistant System: Extracting Events from Divorce Cases to Detect Disputes for the Judge. Retrieved from https://arxiv.org/abs/2303.16751