مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

ارزیابی کاربردها و چالش­های شبکه­ های اجتماعی مجازی در نظام قضائی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ناهید صفری 1
مریم امین 2
1 استادیار گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، مراغه، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی دوره کارشناسی ارشد گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
10.22034/jlsm.2026.2072275.1051
چکیده
امروزه شبکه‌های اجتماعی مجازی نه‌تنها برای برقراری ارتباطات شخصی بلکه به‌عنوان منبع اطلاعاتی در دعاوی قضائی نیز کاربرد گسترده‌ای یافته‌اند. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد کتابخانه­ای به بررسی کاربردها و چالش‌های شبکه‌های اجتماعی مجازی می‌پردازد و درصدد پاسخ به این پرسش‌ها است که تا چه حد می­توان از شواهد شبکه­های اجتماعی در دعاوی قضائی استفاده نمود و این شواهد چه کارکردها و چالش­هایی در نظام قضائی دارند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد محتوای شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه در پرونده‌های خانوادگی، مسئولیت مدنی و جرایم اینترنتی به‌عنوان ادله اثبات قابل استناد هستند. بااین‌حال، استفاده از آن­ها با چالش‌هایی همچون نقض حریم خصوصی، انتشار اطلاعات نادرست، تأثیر بر بی‌طرفی قضات و هیئت‌های منصفه و نقض حقوق کودکان همراه است. در نظام حقوقی ایران، قوانینی مانند قانون تجارت الکترونیک و آیین‌نامه جمع‌آوری و استنادپذیری ادله الکترونیکی، امکان استناد به شواهد شبکه­های اجتماعی را به لحاظ قانونی فراهم نموده­اند؛ اما موانعی مانند عدم دسترسی به داده‌های سکوهای خارجی و انکار انتساب مدارک، کارایی این قوانین را در عمل محدود ساخته است. رویه قضائی نیز احتمالاً به‌دلیل همین چالش‌ها، در استفاده از شبکه‌های اجتماعی احتیاط زیادی به خرج می‌دهد که با حرکت جامعه به سمت دیجیتالی شدن، چنین احتیاطی چندان منطقی به نظر نمی‌رسد و ممکن است به محرومیت از مزایای این شبکه‌ها در کشف حقیقت و تسهیل فرایند دادرسی بینجامد. پژوهش حاضر، با تأکید بر لزوم تدوین مقررات دقیق‌تر، آموزش مراجع قضائی و توسعه زیرساخت‌های فنی، پیشنهادهایی برای بهره‌برداری مؤثرتر از شبکه‌های اجتماعی در فرایند دادرسی ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
شبکه‌های اجتماعی
ادله الکترونیکی
حریم خصوصی
دادرسی عادلانه.

عنوان مقاله English

Evaluation of the Use and Challenges of Virtual Social Networks in the Iranian Judicial System

نویسندگان English

nahid safari 1
maryam amin 2
1 Assistant Pro, Department of Law, Faculty of Humanities, University of Maragheh, Maragheh, Iran (corresponding author of the article)
2 Law graduate- Department of Law, Faculty of Humanities, Urmia University.Iran
چکیده English

Today, virtual social networks are widely used not only for personal communication but also as a source of information in judicial cases. This research, employing a descriptive-analytical method and a library-based approach, examines the applications and challenges of virtual social networks. It seeks to answer the following questions: To what extent can evidence from social networks be used in judicial cases, and what functions and challenges do these evidences have in the judicial system? The findings of this study indicate that content from social networks, particularly in family law cases, civil liability, and cybercrimes, can serve as admissible evidence. However, their use comes with challenges such as privacy violations, the spread of false information, impacts on the impartiality of judges and juries, and violations of children's rights.In Iran's legal system, laws such as the Electronic Commerce Law and the Regulations on the Collection and Admissibility of Electronic Evidence have legally enabled the use of social network evidence. However, obstacles such as the inaccessibility of data from foreign platforms and the denial of document attribution have limited the practical effectiveness of these laws. Judicial precedent has also shown considerable caution in relying on social network evidence, likely due to these challenges. Yet, as society moves toward digitalization, such caution seems less justified and may deprive the legal system of the benefits these networks offer in uncovering the truth and facilitating judicial proceedings. This study, emphasizing the need for more precise regulations, judicial training, and the development of technical infrastructure, provides recommendations for the more effective utilization of social networks in judicial processes.

کلیدواژه‌ها English

Social networks
electronic evidence
privacy
fair trial
آهنگران، روح‌الله (۱۳۹۸)، «بازپژوهشی فقهی و حقوقی پیرامون مسئولیت­های مدنی در شبکه­های اجتماعی مجازی»، آفاق علوم انسانی. 3(31)، 91-108.
السان، مصطفی و منوچهری، محمدرضا (۱۳۹۷). «ارزیابی اصالت ادله الکترونیکی و ارزش اثباتی آن»، مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز. 10(2)، ۲۹-۵۱.
الهام، غلام­حسین و گلدوزیان، حسین (۱۳۹۲). «تحلیل مفهوم و شرایط تحقق دام­گستری با رویکردی تطبیقی در حقوق کیفری آمریکا و ایران»، پژوهش حقوق کیفری. ۲(۴)، ۱۰۷-۱۳۵.
حیدری‌نژاد، نصرت‌الله (۱۳۹۶)، «بررسی حقوقی ادله الکترونیکی در نظام کنونی»، قانون یار. 2(3)، ۱۲۵-۱۴۰.
داوودی­بیرق، حسین (1403)، «چالش­های پذیرش اسناد مورد استناد در دعاوی حقوقی فضای سایبر»، مطالعات فقه و حقوق رسانه. 6(1)، 153-185.
دلخون اصل، رامین؛‌‌ گلدوزیان، ایرج و کلانتری، کیومرث (1401)، «مطالعه تطبیقی ارزش اثباتی ادله الکترونیکی در فرایند دادرسی کیفری در نظام حقوقی ایران و فرانسه»، مطالعات حقوقی فضای مجازی. 1(4)، 16-32.
دلخون اصل، رامین؛ گلدوزیان، ایرج و کلانتری، کیومرث (۱۳۹۸)، «نقش پلیس در جمع­آوری ادله الکترونیکی در فضای مجازی در نظام حقوقی ایران، فرانسه و کنوانسیون جرایم سایبری»، پژوهش­های اطلاعاتی و جنایی. 14(2)، ۱۳۱-۱۴۸.
سپهری، کیاست؛ یاوری بافقی، امیرحسین؛ نجفی علمی، مرتضی و امین صارمی، نوذر (1398)، «بررسی کارآمدی و تأثیر فناوری اطلاعات در فرایند جرم‌یابی و سیاست جنایی در پلیس فتا و آگاهی»، پژوهش­های دانش انتظامی. شماره 2، پیاپی83، 167-188.
صفاری­نیا، مهزاد (۱۴۰۱)، «حق دسترسی کودکان به فضای مجازی از منظر حقوق داخلی و بین‌الملل»، حقوق فناوری­های نوین، ۳ (۵)، ۱۸۳-۱۹۶.
صفری، ناهید (۱۴۰۰)، درآمدی بر نظام دادرسی مدنی آمریکا، مراغه: دانشگاه مراغه.
صفری، ناهید و دهقانی، پرویز (۱۳۹۸)، «هیئت­منصفه در دعاوی حقوقی، فقه و حقوق اسلامی»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر. 10( 18)، 521-548.
عبدی­پور، ابراهیم (۱۳۹۴)، «رویکرد نظام­های حقوقی نسبت به نقض حریم اطلاعاتی در شبکه­های اجتماعی مجازی»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب. 2(3)، 177-203 .
کاکاوندی، امید (۱۴۰۱)، «بررسی توان اثباتی اسناد الکترونیکی در مقابل دیگر ادله­های اثبات دعوا»، قانون­یار. 5(21)، 175-206.
ماندگار، مصطفی؛ زارعی، رضا؛ رنجبر صحرائی، مسعودرضا و رزمی، مهرزاد (1399)، «استنادپذیری داده­ها و سوابق الکترونیک در مقابل حقوق کودک در فضای مجازی»، حقوق کودک. (5)، 13-42.
مرکز توسعه فرهنگ و هنر در فضای مجازی (1400)، کودکان و اینترنت در ایران (فرصت­ها و تهدیدها)، طرح پژوهشی.
مشهدی، علی؛ انصاری، اسماعیل و قورچی بیگی، مجید (1389)، «مطالعه تطبیقی جایگاه هیئت‌منصفه در حقوق ایران و سایر کشورها»، اطلاع­رسانی حقوق. شماره ۲۱-۲۲، 39-60.
میرشکاری، عباس و علایی، صابر (۱۳۹۹)، «ماهیت اثباتی داده پیام­های الکترونیکی به‌عنوان ادله اثبات دعوا»، تحقیقات حقوقی. (۹۶)، ۳۰۱-۳۲۸.
نژادمهر، سارا (۱۴۰۰)، «اعتبار اسناد الکترونیک در دعاوی خانوادگی»، دوفصلنامه مطالعات فقه و حقوق رسانه. دوره ۳ (2)، ۱۳۷-۱۵۳.
هیئت­ پژوهشگران کاوندیش )۱۳۸۹)، نظام حقوقی انگلستان. ترجمه نسرین مهرا، تهران: میزان.
Balkibayeva Zhanagul Ismailovna,  (2024). " Methods of Extracting and Analyzing Metadata for Evidentiary Purposes", Uzbek Journal of Law and Digital Policy, Volume:2, Issue: 5
Bartels Lorana, Lee, Jessica (2013), "Jurors using social media in our courts: Challenges and responses". Journal of Judicial Administration .NO 23.  35-57
Blakeley, Victoria; Easteal, Patricia; Fitch, Emma; Kennedy, Jessica (2015)."Social media evidence in family law: What canbe used and its probative value". Family Law Review.5(2).81-102.
Colchester City Council, "Use of Social Media in Investigations Policy and Procedure".2-10 https://www.colchester.gov.uk
Colorado Bar Association Ethics Committee (2019), "Use Of Socail Media For Investigative Purposes",No.127.1-17.
Gruce, Jordan. (2024), "Social Media and the Court: Exploring Impacts, Challenges, and Legal Considerations in the Digital Age". University Honors College. 1-29. https://scholars.indianastate.edu/honorsp
Haehlen-Janoski, Emily.M. (2011). "The Courts Are All  A ‘Twitter’: The Implicartions Of Social Media Use in The Courst". Valparaiso University Law Review.Vol 46. 42-68.
Horan, Jacqueline. (2005)."Perceptions Of The Civil Jury System".Monash University Law. Review 9 ,31(1). 120-151.
Jung, Soyoung (2022) " What Differentiates Social Media Natives From Digital Natives? Do Social Media Usage Level and Age Matter? "
Leslie, Y.; Tenzer, Garfield.(2019)."Social Media, Venue And The Right To A Fair Trial".Elisabeth Haub School Of Law Faculty Publications.71(2). 1-64.
Obidiegwu, Ikenna. (2024). "Digital Forensics and Evidence Authentication: Proof in the Digital Age". SSRN Electronic Journal. 
Paar, C., & Pelzl, J. (2010). "Understanding Cryptography” Springer. DOI: 10.1007/978-3-642-04101-3
Wadden,Jason;Stothart, Sarah (2022/23). "Social Media Evidence in Litigation: Finding It and Using It".1-7.
Wagstaff, Emma; Tranter, Kieran (2014), "Taking Facebook at face value: The Refugee Review Tribunal’s use of social media evidence". Australian Journal of Administrative Law.21(3).172-186.
Zora, Marcy (2012)." The Real Social Network: How Jurors’ Use Of Social Media And Smart Phones Affects A Defendant’s Sixth Amendment Rights".University of illinois law review. NO 2. 577- 610.