مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

بررسی متغیرهای مؤثرتصویربرداری از بیماران و انتشار تصاویر آنان در رسانه‌ها از منظر فقه و حقوق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حمیدرضا محمدی 1
فاطمه فلاح تفتی 2
1 دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران
2 دانشیار،گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
10.22034/jlsm.2026.2067239.1039
چکیده
تصویربرداری از بیماران و انتشار تصاویر آنان در رسانه‌ها‌ یکی از چالش‌های نوپدید در تقاطع نظام سلامت، حقوق رسانه و فقه اسلامی است. با گسترش ابزارهای دیجیتال و سهولت در تصویربرداری و توزیع محتوا، ضرورت بازنگری در ضوابط شرعی و حقوقی مربوط به حریم خصوصی بیماران دوچندان شده است. این پژوهش با هدف تحلیل فقهی و حقوقی انتشار تصاویر بیماران، بر متغیرهایی مانند مکان و زمان تصویربرداری، نوع ابزار، هدف انتشار و رضایت بیمار تمرکز دارد. با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و استنباطی، داده‌ها از منابع قانونی مانند قانون مجازات اسلامی، قانون جرایم رایانه‌ای، منشور حقوق بیمار و متون فقهی شامل قرآن، روایات، قواعد فقهی گردآوری و تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهند از منظر حقوقی، تصویربرداری در مکان‌های خصوصی مراکز درمانی از بیماران و انتشار آن در رسانه‌های جمعی بدون رضایت معتبر جرم‌انگاری شده و در شرایط اضطراری مستلزم ثبت و مستندسازی ضرورت است. از منظر فقهی نیز، قواعدی چون حرمت تجسس، قاعده سلطه، لاضرر و احسان، تصویربرداری و انتشار آن بدون رضایت بیمار را جز در موارد اضطراری، ممنوع می‌دانند. پژوهش درنهایت چهارچوبی مفهومی و بومی پیشنهاد می‌دهد که می‌تواند مبنای تدوین دستورالعمل ملی شفاف قرار گیرد و شامل الزام به اخذ رضایت آگاهانه، محدودیت اهداف به درمان و آموزش، کنترل ابزارهای تصویربرداری و تمایز دقیق مکان‌ها و زمان‌های مجاز است. این چهارچوب به ارتقای کیفیت خدمات درمانی، حمایت از حقوق بیماران و افزایش اعتماد عمومی به نظام سلامت کمک خواهد کرد.
کلیدواژه‌ها
انتشار تصویر
تصویر برداری
حقوق بیمار
فقه و حقوق سلامت
رسانه

عنوان مقاله English

Investigating the effective variables of photographing patients and publishing their images in the media From the perspective of jurisprudence and law

نویسندگان English

hamidreza mohammadi 1
Fatemeh Fallah tafti 2
1 PhD in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, Iran
2 Associate Professor of Islamic Jurisprudence and Law Department, Allame Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

Imaging of patients and their publication in the media is one of the emerging challenges at the intersection of the health system, media law, and Islamic jurisprudence. With the spread of digital tools and the ease of imaging and content distribution, the need to review the Sharia and legal regulations related to patient privacy has become more urgent. This study, with the aim of analyzing the jurisprudence and legal aspects of publishing patient images, focuses on variables such as the location and time of imaging, type of tool, purpose of publication, and patient consent. Using qualitative and inferential content analysis methods, data were collected and analyzed from legal sources such as the Islamic Penal Code, the Computer Crimes Act, the Patient Rights Charter, and jurisprudential texts including the Quran, hadiths, and jurisprudential rules. The findings show that from a legal perspective, imaging of patients in private places of medical centers and publishing it in mass media without valid consent is criminalized and requires registration and documentation in emergency situations. From a jurisprudential perspective, rules such as the sanctity of surveillance, the rule of dominance, non-harm, and beneficence prohibit imaging and its publication without the patient's consent, except in emergency cases. Ultimately, the research suggests a conceptual and indigenous framework that can serve as the basis for developing a transparent national guideline, including the requirement to obtain informed consent, limiting purposes to treatment and education, controlling imaging tools, and carefully distinguishing permitted locations and times. This framework will help improve the quality of health services, protect patients' rights, and increase public trust in the health system.

کلیدواژه‌ها English

Image publishing
imaging
patient rights
jurisprudence and health law
media
قرآن کریم
آلوسی، سیدمحمود (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابطحی، فاطمه؛ قنبری، معصومه و محمدی، حسین (1401)، حریم خصوصی در اماکن عمومی با تکیه بر حق تصویربرداری. فصلنامه حقوق تطبیقی، (1)13، 22-1.
ابن بابویه، محمد بن علی (1404ق)، من لایحضره الفقیه، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
ابن‌ فارس، احمد بن فارس (1404ق)، معجم مقاییس اللغه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
اشتهاردی، علی‌پناه (1413ق)، تقریرات ثلاث، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حرعاملی، محمد بن حسن (1414ق)، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم: مؤسسه آل البیت (ع).
خمینی، سیدروح‌الله (1379)، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویی، سیدابوالقاسم (1413ق)، معجم رجال الحدیث، قم: مرکز نشر الثقافة الاسلامیة فی العالم.
رضایی، احمد (1402)، الزامات قانونی حفظ حریم خصوصی بیماران در عصر فناوری اطلاعات. فصلنامه حقوق سلامت ایران، (3)12، 75-59.
سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (1405ق)، جامع الصغیر، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
شکاری، حسن (1397)، اخلاق حرفه‌ای در پزشکی با رویکرد فقهی، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1375)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، حسن (1372)، مجمع البیان، قم، منشورات مکتبه آیت‌الله العظمی المرعشی.
طوسی، محمد بن حسن (1400)، النهایۀ، قم: مؤسسه امام هادی(ع).
عباسی، زهره؛ فلاح‌پور، مجتبی و حسینی، محمد (1398)،  اخلاق پزشکی در اسلام و ایران، تهران: سمت.
علیدوست، ابوالقاسم و ابراهیمی‌راد، محمد (1389)، بررسی قاعده تسلط و گستره آن، حقوق اسلامی، (24)، 31-7.
فیومی، احمد بن محمد (1425ق)، المصباح المنیر، قم: منشورات دارالرضی.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1358)، تهران: روزنامه رسمی.
قانون آیین دادرسی کیفری (1392). تهران: نشر میزان.
قانون جرایم رایانه‌ای (1388)، تهران: دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی.
قانون مجازات اسلامی (1392)، تهران: انتشارات جنگل.
کلینی، محمد بن یعقوب (1365)، الاصول من الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
محمدی، حمیدرضا و ناصری‌مقدم، حسین (1401)، بررسی حق تصویر بیماران در حقوق موضوعه ایران و میزان رعایت آن در انتشار تصاویر بیماران کووید-19 در اخبار رسانه ملی (مطالعه موردی بخش خبری 14 شبکه یک سیما)، فصلنامه حقوق پزشکی، (57)16، 585-570.
محمدی، حمیدرضا؛ فلاح تفتی، فاطمه و بصیری، حمیدرضا (1403)، واکاوی فقهی حق تصویر بیمار در رسانه‌های جمعی و میزان رعایت آن در گزارش‌های خبری، فقه و مبانی حقوق اسلامی، (1)57، 48-29.
میرشکاری، عباس (1397)، استثناءهای حق تصویر، حقوق تطبیقی، (1)9، 472-451.
میرشکاری، عباس (1397)، حق تصویر. فصلنامه حقوق خصوصی، (1)15، 174-149.
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (1389)، منشور حقوق بیمار، تهران: معاونت درمان.
Beauchamp, T. L., & Childress, J. F. (2019), Principles of biomedical ethics (8th ed.). Oxford University Press.
Bhattacharya, S. (2014), Privacy and consent in plastic surgery photography. Journal of Plastic Surgery Ethics, 6(3), 201–209.
Beryl, T., Chang, Y., & McKnight, D. (2025), Data privacy and de-identification in medical imaging. Journal of Health Informatics, 15(1), 66–82.
Corbin, J., & Strauss, A. (2015), Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (4th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
Cunniff, C., Jansen, L. A., & Taylor, H. A. (2000), Informed consent for medical photographs. The New England Journal of Medicine, 343(8), 586–590.
McQuail, D. (2010), McQuail's mass communication theory (6th ed.). Sage Publications.
Patmon, J., Krieger, A., & Wallace, R. (2023), Legal risks of publishing patient images without consent. American Journal of Medical Law, 12(4), 44–59.
Tavani, H. T. (2016), Ethics and Technology: Controversies, Questions, and Strategies for Ethical Computing (5th ed.), Wiley
Taiwo, A., Li, H., & Benson, M. (2025), Consent practices in dermatology journals: A cross-journal review. International Journal of Dermatology Ethics, 10(2), 93–107.
Warren, S. D., & Brandeis, L. D. (1890), The right to privacy. Harvard Law Review, 4(5), 193–220
Westin, A. F. (1967), Privacy and freedom. Atheneum.