مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

مساجد مجازی: تحلیل فقهی حضور مسجد در فضای مجازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه ارتباطات و مطالعات فرهنگی دانشکده رفاه، تهران، ایران.
10.22034/jlsm.2026.2070171.1047
چکیده
موضوع حضور مسجد در فضای مجازی ذیل مفهوم مسجد مجازی در دانش علوم ارتباطات مطرح می‌شود. دراین‌راستا مقاله ذکور مفهوم مساجد مجازی را از دیدگاه فقهی بررسی می‌نماید. محقق با استفاده از روش تحلیلی و تأمل در منابع فقهی ادله حرمت و ادله جواز استفاده از مساجد مجازی را مورد مداقه نظری قرار داده است. از یک‌سو با استناد به ادله حرمت کتب ضلال، قاعده نفی سبیل، وجوب نهی از منکر، حرمت بدعت و تحریف در دین، حرمت نشر اکاذیب و شایعه می‌توان به حرمت استفاده از مساجد مجازی حکم کرد؛ اما در مقابل با رد ادله حرمت و استناد به ادله دال بر ضرورت آمادگی کامل در برابر تهاجم مجازی، ضرورت اهتمام به امور مسلمانان، اصل تبلیغ دین اسلام در فضای مجازی و قاعده نفی عسر و حرج قائل به حلیت و جواز استفاده از مساجد مجازی شد. نتایج پژوهش حاکی از آن است با قیود صیغه شرعی و مکان فیزیکی در تعریف مسجد، تعبیر مسجد مجازی اصطلاحی با تسامح و تساهل ناظر به تبیین جایگاه مسجد در فضای مجازی است و عملاً در فضای مجازی در بستر تارنما‌های مرتبط با مسجد، مسلمانان نمی‌توانند به فریضه نماز بپردازند؛ اما در مورد سایر کارکردها و خدماتی که قابل‌عرضه در فضای مجازی هستند، این‌گونه از مساجد در بستر وب می‌تواند فعالیت تأثیرگذار داشته باشند. به‌بیان‌دیگر استفاده از مسجد مجازی فی‌نفسه مجاز است به‌ویژه برای کسانی که دانش، مهارت کافی برای استفاده از این فضای رسانه‌ای را دارند واجب است که از این محیط مجازی برای تبلیغ، دعوت و ترویج معارف دینی و اصول انقلاب اسلامی استفاده نمایند. همچنین حضور مسجد در فضای مجازی و بازتاب فعالیت مساجد در این بستر نوعی واکنش فعالانه در حوزه فرهنگی و اعتقادی جامعه تلقی می‌شود. به‌بیان‌دیگر با توجه به سرعت انتقال مطالب در فضای مجازی می‌توان پاسخ بسیاری از شبهات، چالش‌ها، مسائل مستحدثه را از بستر مساجد مجازی به مخاطبان متدین ارائه نمود و باعث تنویر افکار عمومی در جامعه شد؛ اما اگر استفاده از مساجد مجازی موجب اضلال، تقویت دشمنان، اشاعه فحشا و کذب، ترویج منکرات در جامعه گردد، استفاده از آن جایز نیست و حکومت اسلامی موظف به مداخله جهت نظارت و رصد در این زمینه است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Virtual Mosques: A Jurisprudential Analysis of the Presence of Mosques in Cyberspace

نویسنده English

meysam farokhi
Associate Professor, Department of Communication and Cultural Studies, Faculty of Refah ,Tehran, Iran.
چکیده English

The aforementioned article examines the concept of virtual mosques from a jurisprudential perspective. The researcher has attempted to theoretically examine the evidence of prohibition and the evidence of
The aforementioned article examines the concept of virtual mosques from a jurisprudential perspective. The researcher has attempted to theoretically examine the evidence of prohibition and the evidence of permissibility of using virtual mosques by using an analytical method and reflecting on jurisprudential sources. On the one hand, by citing the evidence of prohibition of misleading books, the rule of negating falsehood, the obligation of forbidding evil, the prohibition of innovation and distortion in religion, the prohibition of spreading lies and rumors, it is possible to rule on the prohibition of using virtual mosques. However, on the other hand, by rejecting the evidence of prohibition and citing evidence indicating the necessity of complete preparation against virtual attacks, the necessity of caring for Muslim affairs, the principle of propagating the religion of Islam in cyberspace, and the rule of negating hardship and hardship, the researcher has established the permissibility and permissibility of using virtual mosques. The results of the study indicate that, with the restrictions of the legal formula and physical location in the definition of a mosque, the term virtual mosque is a term with tolerance and tolerance aimed at explaining the position of a mosque in cyberspace. In practice, in cyberspace, in the context of mosque-related sites, Muslims cannot perform the obligatory prayer, but in terms of other functions and services that can be offered in cyberspace, such mosques can have an effective activity on the web. In other words, the use of a virtual mosque is permissible in itself, but if the use of virtual mosques causes misguidance, strengthens enemies, spreads prostitution and lies, and promotes evil in society.
 

کلیدواژه‌ها English

Mosque, cyberspace, virtual mosque, jurisprudence
     
      1.            قرآن کریم
      2.            نهج‌البلاغه
      3.            آرام، احمد و دیگران (1380)، الحیاه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
      4.            آزادی احمدآبادی، علی، فتحعلی، سعید و عبدالکریم خیامی (1400)، تعریف و واکاوی مفهوم سواد فضای مجازی و نسبت سواد رسانه‌ای با آن، دوفصلنامه دین و ارتباطات، 28 (2): 127.
      5.            ابن ابى جمهور احسایى، محمد بن على (1405ق)، عوالی اللئالی العزیزیه، قم: دار سیدالشهداء للنشر.
      6.            ابن اثیر، مبارک بن محمد (1367ق)، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
      7.            ابن ادریس حلی (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
      8.            ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق)، معجم مقاییس اللغه، قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی.
      9.            ابن منظور، محمد بن مکرم (1420ق)، لسان العرب، بیروت: دارالصادر.
  10.            أبوحبیب، سعدی (1408ق)، القاموس الفقهى، دمشق: دارالفکر.
  11.            اردبیلی، احمد بن محمد (1403ق)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، قم: دفترانتشارات اسلامی.
  12.            اسدی، انسیه؛ ایوبی، حجت‌اله و سلطانی‌فر، محمد (١٣٩٧)، آسیب‌شناسی روش‌های تبلیغ دین در فضای مجازی، فصلنامه مدیریت فرهنگی، 12 (٤٢): ٥٣-٤١.
  13.            اسماعیلی، محسن و نصراللهی، محمدصادق (1395)، پالایش فضای مجازی؛ حکم و مسائل آن از دیدگاه فقهی، دوفصلنامه دین و ارتباطات، 23 (2): 53-80.
  14.            الویری، محسن (1386)، مسجد، ارتباطات و توسعه پایدار، فصلنامه نامه صادق، 14 (31): 93-109.
  15.            انصاری، مرتضی (1415ق)، کتاب المکاسب، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
  16.            باهنر، ناصر (1387)، رسانه‌ها و دین، از رسانه‌های سنتی اسلامی تا تلویزیون، تهران: سروش.
  17.            بجنوردی، سیدحسن (1419ق). القواعد الفقیه، قم: مؤسسه الهادی.
  18.            بستانی، بطرس (1417ق)،  محیط المحیط، بیروت: مکتبه لبنان.
  19.            جاویدنیا، جواد، عابدی سرآسیا، علیرضا و عباسعلی سلطانی (1394)، واکاوی سیاست‌های پالایش محتوی مجرمانه (فیلترینگ) از منظر فقهی،‌ دوفصلنامه دین و ارتباطات، 22 (2): 35-61.
  20.            جمعى از مؤلفان (1382)، روان‌شناسى اجتماعى با نگرش به منابع اسلامى، تهران، حوزه و دانشگاه و سمت.
  21.            جهانگیری سهروردی، یحیی (1388) مسجد مجازی؛ رهیافت‌ها و راهکارها در تبیین جایگاه مسجد در فضای مجازی، تهران: ثقلین.
  22.            حرعاملى، محمد بن حسن (1418ق)، الفصول  المهمه فی أصول  الائمه تکمله الوسائل،  قم: مؤسسه معارف اسلامى امام رضا(ع).
  23.            حسینی زبیدی، محمدمرتضی (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار احیاء الثراث العربی.
  24.            حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد (بی‌تا،) مفتاح الکرامه، بیروت: دار احیا التراث العربی.
  25.            حسینی مراغه‌ای، میرعبدالفتاح (1417ق)، العناوین الفقهیه، قم: انتشارات اسلامی.
  26.            حسینی‌نژاد، سیدمجتبی و منیری حمزه کلایی، حمیدرضا (1396)، تحلیل و بررسی فقهی اجرای فیلترینگ در فضای مجازی، فصلنامه حکومت اسلامی، 22 (2): 27-56.
  27.            حسینى شیرازى، سیدمحمد (1428ق)، من فقه الزهراء علیهاالسلام، قم: رشید.
  28.            خجیر، یوسف (1403)، راهبردهای استفاده بهینه از شبکه‌های اجتماعی مجازی در نظام تبلیغی- رسانه‌ای مساجد ایران در سال 1403، فصلنامه مطالعات فرهنگ و ارتباطات، 25 (68): 37-70.
  29.            خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۱۵ق)، المکاسب المحرمه، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  30.            خمینی، سیدروح‌الله (1421ق)، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  31.            خویی، سیدابوالقاسم (1410ق)، منهاج الصالحین، قم: مدینه العلم.
  32.            خویی، سیدابوالقاسم (1419ق)، مصباح الفقاهه، قم: مکتبه الداوری.
  33.            خیری، امل (2020)، المسجد الاکترونی: آفاق دعویه متجدده، https://www.saaid.net/afkar/158.htm  (تاریخ مشاهده: 19/5/1404).
  34.            دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه، تهران: دانشگاه تهران.
  35.            راغب اصفهانی، محمد (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، قم: اسماعیلیان.
  36.            سیدی، سیدمهدی و رسول‌زاده، حسین (1396)، طرح راهبردی مساجد نسل آینده (منا)، تهران: سازمان فضای مجازی سراج.
  37.            سیوری، مقداد بن عبدالله (1404ق)، التنقیح الرائع، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
  38.            شکرخواه، یونس (1390)، واژه‌نامه ارتباطات، تهران: سروش.
  39.            شهید اول، محمد بن علی (۱۴۱۴ق)، غایه المراد، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  40.            شهید اول، محمد بن علی (1419ق)، ذکرى الشیعه فی أحکام الشریعه، قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام‌.
  41.            شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1413ق)، مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه.
  42.            شیبانی، محمد؛ جهانگیری کلوخی، محسن و حسینی، سیدعلی‌اصغر (1397)، درآمدی بر مبانی فقهی استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی، فصلنامه جستارهای فقهی و اصولی، 4 (13): 119-143.
  43.            صاحب جواهر، محمدحسن (1362)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ترجمه عباس قوچانی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  44.            ضرابی، عبدالرضا (1384)، نقش و عملکرد مسجد در تربیت، در کتاب کارکرد مسجد به کوشش دبیرخانه ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرنگی، هنری مساجد، تهران: نشر رسانش.
  45.            طباطبایی، سیدعلی (1418ق)، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل. قم: موسسه آل البیت.
  46.            طبرسی، حسن بن فضل (١٣٨٠)، مجمع البیان؛ علی کرمی، تهران: مؤسسه انتشارات فراهانی.
     47.                        طبرسی، فضل بن حسن (1415ق)، ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الأعلمی.
  48.            طریحـی، فخرالدیـن (1408ق)، مجمـع البحریـن، تحقیـق: سـیداحمد حسـینی، بی‌جـا: مکتـب نشـر الثقافـه الاسلامیه.
  49.            طوسی، محمد بن حسن (۱۳۷۵ق.) الاقتصاد، تهران: کتابخانه جامع چهل ستون.
  50.            طوسی، محمد بن حسن (1400ق) النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت: دارالکتب العربی.
  51.            طوسی، حسن بن علی (1364ق)، تهذیب الاحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
  52.            طوسی، حسن بن علی (1387 ق)، المبسوط فی فقه الإمامیه، تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.
  53.            عاملی، سعید رضا (1390)، مطالعات جهانی شدن: دو فضایی شدن‌ها و دو جهانی شدن‌ها، تهران: سمت.
  54.            عبدالباقی، محمد فواد (1364ق)، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، القاهره: دارالکتب المصری.
  55.            عراقی، ضیاء الدین علی کزازی (1404ق)، شرح تبصره المتعلمین، قم: جامعه مدرسین
  56.            علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق)، مختلف الشیعه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  57.            علامه حلی، حسن بن یوسف (1414ق)، تذکره الفقهاء، قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
  58.            علیدوست، ابوالقاسم (1383)، قاعده نفی سبیل. مقالات و بررسی‌ها، 76 (37): 231-253.
  59.            فاضل لنکرانی، محمد (1416ق)، القواعد الفقهیه. قم: چاپخانه مهر.
  60.            فراهیدی، خلیل (1410ق)، کتاب العین، قم: مؤسسه انتشارات هجرت.
  61.            فرخی، میثم (1395)، سیاستگذاری فرهنگی مسجد در جمهوری اسلامی ایران، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
  62.            فرخی، میثم (1393)، جستاری نظری پیرامون نسبت دین و رسانه از دین رسانه‌ای تا رسانه دینی، فصلنامه معرفت، 23 (198): 61-75.
  63.            فلسفى، محمدتقى (1368)، الحدیث- روایات تربیتى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
  64.            قانع، احمدعلی (1391)، کتب ضالّه؛ رویکردی فقهی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
  65.            قرائتی، محسن (1389)، تفسیر نور، تهران: مؤسسه فرهنگی درسهایی از قرآن.
  66.            قطب‌الدین راوندى (1405ق)، فقه القرآن (للراوندی)، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
  67.            کلینی، محمد بن یعقوب، (1388ق)، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
  68.            مامقانی، عبدالله (1872م)، مناهج المتقین فی فقه ائمه الحق و الیقین، قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
  69.            مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  70.            محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق) شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: اسماعیلیان.
  71.            محقق کرکی، علی بن الحسین (1408ق)، جامع المقاصد، قم: آل البیت لإحیاء التراث.
  72.            محقق نراقی، احمد (1415ق)، مستند الشیعه فی أحکام الشریعه، مشهد: مؤسسه آل البیت (علیهم‌السلام) لإحیاء التراث.
  73.            مرتضی زبیدی، محمد بن محمد (1414ق)، تاج العروس؛ تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الفکر.
  74.            مرعشی شوشتری، محمدحسن (1376)، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، تهران: میزان.
  75.            مصطفوی، حسن (1374)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  76.            معین، محمد (1371)، فرهنگ فارسی، تهران: دانشگاه امیرکبیر.
  77.            مفید، محمد بن محمد (1410ق)، مقنعه، قم، جامعه مدرسین.
  78.            مکارم شیرازی، ناصر (1415ق)، انوار الفقاهه؛ کتاب التجاره، قم: مدرسه الإمام امیرالمؤمنین(ع)
  79.            مکارم شیرازی، ناصر (1421ق)، الأمثل فى تفسیر کتاب الله المنزل، قم: مدرسه امام على بن ابى طالب(ع).
  80.            مکارم شیرازی، ناصر(1427ق)، استفتائات جدید، قم: مدرسه امام على بن ابى طالب(ع).
  81.            ملک‌زاده، محمدحسین (1400)، جزوه درس خارج فقه فضای مجازی.
  82.            منتظری، حسینعلی (۱۴۰۹ق)، دراسات فی ولایه الفقیه، قم: تفکر.
  83.            نراقی، احمد بن محمدمهدی (1417ق)، عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام، قم: حوزه علمیه قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
  84.            نرمان، ل. مان (1378)، اصول روان‌شناسی، ترجمه محمد ساعتچی، تهران: امیرکبیر.
  85.            نهاوندی، علی (1399)، مجموعه گفتارهای فقه رسانه و ارتباطات، مشهد: به نشر.
  86.            نهاوندی، علی (1400)، نظام مسائل فقه هنر و رسانه: نشر مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
  87.            نهاوندی، علی (1402)، جزوه درس خارج فقه فضای مجازی.
  88.            هاشم‌زادگان، علیرضا و غلامی، علی (1400)، نقد و بررسی مبانی فقهی سیاست جمهوری اسلامی ایران در پالایش فضای مجازی (فیلترینگ)، دوفصلنامه دین و ارتباطات،  28 (2): 653-677.
  89.            یزدی، محمدکاظم (1410ق)، حاشیه طباطبایی بر مکاسب محرمه، قم: اسماعیلیان.
    90.            As, I. (2006). The Digital Mosque: A New Paradigm in Mosque Design. Journal of Architectural Education, 60(1),54–66.
    91.                 https://doi.org/10.1111/J.1531 314X.2006.00067.X
    92.            Basri, M. (2022). Fenomena cyber mosque dalam ritual salat jumat di masa pandemi covid-19. Wahana Akademika: Jurnal Studi Islam Dan Sosial, 9(2), 131–150. https://doi.org/10.21580/wa.v9i2.12615
    93.            Bunt, G. R. (2000). Virtually Islamic: Computer-mediated Communication and Cyber Islamic Environments. https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA52203773
    94.            Channa, G. M., Naz, A., & Mugheri, H. (2025). The adoption and utilization of technology in the mosques: a case study of Islamabad. Social Science Review Archives, 3(1), 1-17.
    95.            Cinjee, T. (2021). The relationship and influence of digitalization on religious institutions: A case study of mosques in Western Europe. Journal of Religious Studies, 56(4), 451–469.
    96.            Davies, Sandi J. (2017). Women in the Security Profession. Oxford: Elsevier Butterworth-Heinemann.
    97.            Khariroh, R. (2022). Cyber Muslims: Mapping Islamic Digital Media in the Internet Age, ISLAM NUSANTARA, 3 (2), 101–117.
    98.                 https://doi.org/10.47776/islamnusantara.v3i2.375
    99.            Khatout, R. (2025). Moral Values in the Digital Age: Exploring the Role of Digital Mosques. Al Maaref for ‏‏ Researches and Historical Studies, 10(1), 706-719.
 100.            Mowlana, Hamid. (1996). Global Communication in Transition: The End of  Diversity, Thousand Oaks: Sage Publication.
 101.            Purpura, Philip P. (2008). Security and Loss Prevention: An Introduction. California: Elsevier Butterworth-Heinemann
 102.            Ramadhan, P. S., Iswan, M., Purwadi, P., Erwansyah, K., Lubis, Z., & Sobirin, S. (2022). Pembuatan dan Penerapan Webiste E-Masjid Untuk Mengembangkan Pengetahuan SDM Pada Masjid Al-Muttaqin Kecamatan Medan Denai. Jurnal Pengabdian Masyarakat IPTEK, 2(1), 43-49. https://doi.org/10.53513/abdi.v2i1.4807
 103.            Ramli, H., Alkhiami, A., Mohamad, F. H., & Roslan, S. B. (2021). Exploring the Evolution of the Digital Future and Its Impact on Mosque Architecture (pp. 141–152). Springer, Singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-33-6560-5_16
 104.            Sabai, Youssef (2024) La Moschea Digitale, Raccontare Allah nei Tempi del Covid: Il caso delle comunità musulmane in Italia, Mondi Migranti, 2 (2): 193-213 Doi: 10.3280/MM2024-002-008
105.            Whittaker, J. (2004) The cyberspace handbook, London and New York: Routledge.