مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

حدود مفهومی کذب و نسبت آن با مفاهیم مشابه با تأکید بر کاربرد در رسانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عبدالله جوان
استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، ایران
10.22034/jlsm.2025.729668
چکیده
یکی از پرکاربردترین احکام در حوزه رسانه، لزوم پرهیز از «کذب» است که در نصوص شرعی زیادی مورد توجه بوده و موضوع احکام تکلیفی قرار گرفته؛ اما وجود برخی از ابهامات در حدود مفهومی کذب منشأ بروز مباحث و گاه اختلاف دیدگاه‌هایی در میان فقها شده است. ازاین‌رو تبیین دقیق مفهوم کذب و مقومات آن و نسبت کذب با برخی از مفاهیم شبیه یا مرتبط که گاهی در محاورات عرفی به آنها دروغ اطلاق می‌شود، در این مقاله پیگیری شده و با بررسی لغوی و اصطلاحی کذب و طرح هفت پرسش درباره مفهوم کذب مشخص می‌شود که اطلاق کذب در تمامی اموری که برای دلالت مشخص وضع شده‌اند - اعم از گفتار یا غیر آن- حقیقی است؛ اما اطلاق کذب در مورد انشاء یا آنچه که در غیر مقام تخاطب ابراز شده و قصد گوینده برای حکایت از آن ظاهر نباشد، استعمال حقیقی نیست. همچنین عمد و قصد فریب مخاطب تنها در صدق مفهوم کذب مخبری مدخلیت دارد و از مقومات کذب خبری نیست. ملاک کذب بودن عدم مطابقت با واقع است نه اعتقاد گوینده؛ اما واقعیتی که در کذب مصدری ابراز می‌شود اعتقاد و دیدگاه گوینده است، چنان‌که آنچه عدم مطابقت آن با واقع سنجیده می‌شود ظاهر کلام است نه اراده خلاف ظاهر متکلم. براین‌اساس توریه نیز از مصداق‌های عرفی کذب است و نسبت کذب با مفاهیمی مانند فریب، وعده خلاف و نفاق نیز بر اساس تبیین دقیق از معنای این مفاهیم تبیین می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
کذب، خبر، واقعیت، فریب، توریه، نفاق، وعده خلاف

عنوان مقاله English

The conceptual limits of falsehood and its relationship to similar concepts with emphasis on application in the media

نویسنده English

Abdullah Javan
Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Iran
چکیده English

One of the most widely used rulings in the field of media is the necessity of avoiding "falsehood", which has been considered in many religious texts and has been the subject of obligatory rulings, but the existence of some ambiguities in the conceptual limits of falsehood has been the source of debates and sometimes differences of opinion among jurists. Therefore, a detailed explanation of the concept of falsehood and its elements and the relation of falsehood to some similar or related concepts that are sometimes referred to as lies in common parlance, is pursued in this article. By examining the lexical and idiomatic aspects of falsehood and raising seven questions about the concept of falsehood, it is clear that the application of falsehood in all matters that have been established for a specific implication - whether speech or otherwise - is true. However, the application of falsehood in the case of composition or what is expressed in a non-addressable position is not a true application. Also, the intention and intention to deceive the audience only have an impact on the truth of the concept of informative falsehood. The criterion for falsehood is the lack of correspondence with reality, not the speaker's belief, but the reality expressed in a declarative lie is the speaker's belief and perspective, so that what is measured as inconsistent with reality is the appearance of the word, not the speaker's intention to contradict it. Accordingly, turiyah is also a common example of falsehood, and the relationship of turiyah to concepts such as deception, false promise, and hypocrisy is also explained based on a precise explanation of the meaning of these concepts.

کلیدواژه‌ها English

falsehood, news, reality,deception, turiyah, hypocrisy, false promise
      1.            قرآن کریم.
      2.            ابن‌فارس، احمد (1404ق). معجم مقائیس اللغة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
      3.            ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر.
      4.            ابوالصلاح حلبى، تقى‌الدین (1403ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
      5.            اترک، حسین (1388). چیستی دروغ، آینه معرفت، سال هفتم، شماره بیستم. صص145-170.
      6.            اصفهانى، محمد حسین. (1418ق). حاشیة کتاب المکاسب. قم: أنوار الهدى.
      7.            انصارى، مرتضى. (1415ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، قم.
      8.            ایروانى، على. (1406ق). حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
      9.            بهجت، محمد تقى (1426ق). جامع المسائل. قم: دفتر آیت الله بهجت.
  10.            تبریزى، جواد بن على (1426ق). منهاج الصالحین. قم: مجمع الإمام المهدی (عجل‌الله تعالى فرجه).
  11.            تفتازانی، مسعود بن عمر (1367). المطول (با حاشیه جرجانی). قم: مکتبة الداوری.
  12.            جمعى از پژوهشگران زیر نظر سیدمحمود هاشمى شاهرودى (1426ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام.
  13.            حائرى حسینی، سیدکاظم (بی‌تا). الفتاوى المنتخبة. قم: بی‌جا.
  14.            حائرى حسینى، سیدکاظم (1423ق). فقه العقود. قم: مجمع اندیشه اسلامى.
  15.            حسینی عاملى، سیدجواد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  16.            خمینى، سیدروح‌اللّه (1415ق). المکاسب المحرمة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
  17.            خویى، سیدابوالقاسم (بی‌تا). مصباح الفقاهة، قم: بی‌جا.
  18.            دادگران، سیدمحمد (1384). مبانی ارتباطات جمعی. تهران: فیروزه.
  19.            راغب اصفهانى، حسین (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار العلم.
  20.            سبحانى، جعفر (1424ق). المواهب فی تحریر أحکام المکاسب. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
  21.            سعدى، ابو جیب (1408ق). القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا. بیروت: دار الفکر.
  22.            سیستانى حسینی، سیدعلى (1417ق). منهاج الصالحین. قم: دفتر حضرت آیت‌الله سیستانى.
  23.            شریف مرتضى، على بن حسین موسوى (1405ق). رسائل الشریف المرتضى. قم: دار القرآن الکریم.
  24.            شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
  25.            صاحب جواهر، محمد حسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  26.            طباطبایی، سیدمحمدحسین (بی‌تا). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: موسسة النشر الاسلامی.
  27.            طباطبایى یزدى، سیدمحمدکاظم (1421ق). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  28.            طریحى، فخرالدین (1416ق). مجمع البحرین. تهران: کتاب‌فروشى مرتضوى.
  29.            عاملى، یاسین عیسى (1413ق). الإصطلاحات الفقهیة فی الرسائل العملیة. بیروت: دار البلاغة.
  30.            عبدالرحمان، محمود (بی‌تا). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة. بی‌جا: بی‌نا.
  31.            علامه حلّى، حسن بن یوسف (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  32.            علیدوست، ابوالقاسم و جعفری، محمد (1395). بازخوانی مفهوم صدق و کذب با تعمیق در مرجعیت عرف. مطالعات فقهی و فلسفی، سال هفتم، شماره بیست و ششم، صص 75-94.
  33.            عمید، حسن (1364). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
  34.            فیومى، احمد (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: منشورات دار الرضی.
  35.            قرشی، سیدعلی‌اکبر (1412ق). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  36.            محقق حلّى، جعفر بن حسن (1418ق). المختصر النافع فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
  37.            محقق کرکى، على بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
  38.            محققی، محمدمهدی (1397). کذب در فرم‌های خبری رسانه‌های دیداری و شنیداری. مجموعه مقالات همایش ملی نقش رسانه‌های دیداری و شنیداری در تبیین اسلام. صص 193-203.
  39.            مشکینى، على (بی‌تا). مصطلحات الفقه. قم: الهادی.
     40.                        مصطفوى، حسن (1402ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر.
  41.            مکارم شیرازى، ناصر (1427ق). استفتاءات جدید. قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه‌السلام.
  42.            نایینى، محمدحسین (1373ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: المکتبة المحمدیة.
  43.            نیشابوری، حسن بن محمد (1416ق). غرائب القرآن و رغائب الفرقان. بیروت: دارالکتب العلمیة.