مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

سلبریتی‌ها و تبلیغات خلاف واقع: مسئولیت مدنی در ترازوی فقه و حقوق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
روح الله زارچی پور 1
فاطمه فلاح تفتی 2
1 استادیار استادیار گروه حقوق خصوصی دانشگاه شهید مطهری تهران
2 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران
10.22034/jlsm.2025.729512
چکیده
مسئولیت مدنی سلبریتی‌ها در قبال تبلیغات خلاف واقع در رسانه‌ها و فضای مجازی، با توجه به نفوذ فزاینده‌ ایشان بر مصرف‌کنندگان، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار و مسئله‌ محوری پژوهش حاضر است. این مقاله، با هدف واکاوی ابعاد فقهی و حقوقی این مسئولیت، در جستجوی پاسخ به این پرسش بنیادین است که سلبریتی‌ها با وجود چه شرایطی در قبال محتوای تبلیغاتی خود، به‌ویژه در مواردی که این تبلیغات نادرست، زیان‌بار یا غیرمجاز هستند، مسئولیت خواهند داشت. در راستای پاسخگویی، مبانی فقهی مسئولیت مدنی با تأکید بر قواعدی چون غرور، اتلاف و تسبیب، و نیز چهارچوب حقوقی ناظر بر تبلیغات در قوانین موضوعه‌ ایران تحلیل می‌شود. فرضیه‌ اصلی پژوهش، مبتنی بر اثبات مسئولیت مدنی سلبریتی‌ها در قبال انواع تبلیغات، خاصه تبلیغات خلاف‌واقع، به‌دلیل عواملی چون اعتماد مصرف‌کننده، تأثیرگذاری چشمگیر سلبریتی‌ها، وجود اماره‌ آگاهی نسبت به محتوا و آسیب‌های تبلیغ، و الزامات قانونی مربوط به تبلیغات است. روش‌شناسی پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد از منظر فقهی و حقوقی، مسئولیت سلبریتی‌ها در قبال تبلیغات غیرمجاز قابل اثبات است. استدلال پژوهش بر این مبنا استوار است که بر اساس قواعد فقهی و اصول حقوقی، هرگاه شخص، سبب فریب یا ورود ضرر گردد، ملزم به جبران خسارت خواهد بود. میزان آگاهی سلبریتی از غیرمجاز بودن تبلیغ، در نحوه‌ مسئولیت وی مؤثر، و اثبات رابطه‌ سببیت میان تبلیغ و ضرر، جهت مطالبه‌ خسارت، ضروری است.
کلیدواژه‌ها
تبلیغات
تبلیغات خلاف واقع
مسئولیت مدنی
سلبریتی‌ها
مصرف‌کنندگان

عنوان مقاله English

Celebrities and Misleading Advertisements: Civil Liability in the Balance of Islamic Jurisprudence and Law

نویسندگان English

Roohallah zarchipour 1
Fatima Fallah Tafti 2
1 Assistant Professor shahid motahari University
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Allameh Tabatabaei University, Tehran
چکیده English

The civil liability of celebrities for false advertising in cyberspace is of particular importance, given their increasing influence on consumers, and is the central issue of the present study. This article, with the aim of analyzing the jurisprudential and legal dimensions of this liability, answers the fundamental question of whether celebrities are liable for unauthorized advertising. In order to answer this question, the jurisprudential foundations of civil liability are analyzed with an emphasis on rules such as the Ghorur [deception], Itlaf [destruction], and Tasbib [causation], as well as the legal framework governing advertising in Iran’s statutory laws. The main hypothesis of the study is based on proving the civil liability of celebrities for all types of advertising, especially false advertising, due to factors such as consumer trust, significant impact, the existence of "presumption of knowledge" (Amareh Elm) regarding the content of advertising, and the legal requirements of advertising. The research methodology is descriptive-analytical and based on library studies. The findings show that from a jurisprudential and legal perspective, the liability of celebrities for unauthorized advertising can be proven. The research argument is based on the premise that, based on jurisprudential rules and legal principles, whenever a person causes deception or harm, he or she is obligated to compensate for the damage. The extent to which a celebrity is aware of the illegality of the advertisement affects his or her liability, and proving a causal relationship between the advertisement and the harm is essential to claiming damages

کلیدواژه‌ها English

Advertising
False Advertising
Civil Liability
Celebrities
Consumers
1.      ‏‫قرآن کریم
2.      آبیدین، کریستال (۱۳۹۸). سلبریتی‌های اینترنتی؛ ترجمه احسان شاه‌قاسمی. تهران: سوره مهر.
3.      ‏‫آخوند خراسانی، محمدکاظم (1409ق). کفایه الاصول. قم: موسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
4.      ‏‫ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغة(ج.۲). قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
5.      انصاری، مرتضی (۱۴۱۵ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
6.      ‏‫اسماعیلی، محسن (۱۳۸۵). حقوق تبلیغاتی بازرگانی در ایران و جهان. تهران: نشر شهر.
7.      اعتماد، خبرگزاری اینترنتی (۱۴۰۲). جزئیات شکایت میلیاردی از رونالدو. بازیابی ۱۳/۱/ ۱۴۰۴ از:  https://www.etemadonline.com/tiny/news-643393
8.      ایروانی، باقر (1426ق). دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیة. قم: مؤسسة الفقه للطباعة و النشر.
9.      امامی، سیدحسن (بی‌تا). حقوق مدنی. تهران: انتشارات الاسلامیه.
10.  ‏‫بجنوردی، حسن (1419ق). القواعد الفقهیة؛ ترجمه محمدحسین درایتی و مهدی مهریزی. قم: نشر الهادی.
11.  بنسبردی، معصومه؛ قبولی درافشان، محمدمهدی و محسنی، سعید (۱۳۹۸). مطالعه تطبیقی مبانی نظری حق شهرت در ایران و ایالات متحده آمریکا. فصلنامه تعالی حقوق. ۵(۱). ۱۱۹- ۱۴۵.
12.  جوان، موسی (۱۳۳۶). مبانی حقوق (ج۱). تهران: چاپ رنگین.
13.  ‏‫جوادی آملی، عبدالله (۱۳۷۷). درس تفسیر. بازیابی ۲۰/۱۱/۱۴۰۳ از:
14.  https://eshia.ir/feqh/archive/text/javadi/tafsir/76/770313/‎
15.  ‏‫جوهری، اسماعیل بن حماد (1410ق). الصحاح (ج.۶). بیروت: دار العلم للملایین.
16.  ‏‫حائری، عبدالکریم (1418ق). درر الفوائد. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
17.  ‏‫حرعاملی، محمدبن حسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة (ج.۲۹). قم: موسسة آل البیت (علیهم‌السلام).
18.  ‏‫حسینی مراغی، عبدالفتاح بن علی (1417ق). العناوین الفقهیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
19.  حلّى، احمد بن محمد (۱۴۰۷ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع (ج.۵). قم: دفتر انتشارات اسلامى.
20.  ‏‫حکمت‌نیا، محمود (۱۴۰۱). مسئولیت مدنی در فقه امامیه: مبانی و ساختار. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
21.  خاندوزی، احسان (۱۴۰۲). نشست خبری وزیر اقتصاد، بازیابی ۱۰/۱/۱۴۰۴ از:
22.  https://snn.ir/fa/news/1087416/
23.  ‏‫خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۷۹ش). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی (ره).  
24.  ‏‫خمینی، سیدروح‌الله (1421ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
25.  ‏‫خمینی، سیدمصطفی (1418ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
26.  خوئی، ابوالقاسم (۱۳۷۷). مصباح الفقاهه. قم: مکتبة الداوری.
27.  رحیمی، حسین (1403). پرونده کلاهبرداری کمپانی کوروش. بازیابی از:
28.    https://www.mashreghnews.ir/amp/1592857/
29.  زاهدی، فاطمه؛ اسماعیل‌پور، مجید و بحرینی‌زاد، منیژه (۱۳۹۹). تأثیر تأییدکننده مشهور بر قصد خرید مصرف‌کننده با نگرش به تبلیغ و برند. کاوش‌های مدیریت بازرگانی، ۱۲(۲۴)، ۳۴۷-۳۶۷.
30.  ‏‫سلیمانی، مجید؛ شهبازی، مهدی؛ و قربانی، سینا (۱۴۰۱). فرهنگ شهرت و کنشگری سلبریتی‌ها در اینستاگرام از نظر کاربران ایرانی، مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 89(23)، 341-374.
31.  ‏‫شریعتمدار، محسن (۱۳۹۶). آثار حقوقی و اخلاقی تبلیغات بازرگانی خلاف واقع. پژوهش های اخلاقی، 27(7)، 47-68.
32.  شهید ثانى، زین‌الدین بن على (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام (ج.۱۲). مؤسسة المعارف الإسلامیة.
33.  ‏‫‏‫صاحب جواهر، محمد‌حسن (1404ق). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
34.  صدر، سیدمحمدباقر (۱۴۰۸ق). بحوث فی شرح العروة الوثقی. ترجمه سیدمحمود هاشمی شاهرودی. قم: مجمع الشهید آیةالله الصدر العلمی.
35.  صفایی، سیدحسین و رحیمی، حبیب‌الله (۱۳۹۴). مسئولیت مدنی. تهران: سازمان سمت.
36.  ‏‫طباطبایی، علی بن محمد علی (1409ق). الشرح الصغیر فی شرح المختصر النافع. قم: مکتبة آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی (ره).
37.  ‏‫طریحی، فخرالدین بن محمد (1375). مجمع البحرین. تهران: مکتبة المرتضویة.
38.  ‏‫علامه حلی، حسن بن یوسف (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام.
39.  عباسی، روژین (۱۴۰۰). بررسی تأثیر اعتماد به افراد سلبریتی در تبلیغات رسانه‌های اجتماعی بر نگرش بر برند. رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری. ۵ (۵۹). ۷۱-۸۵.
40.  ‏فاضل لنکرانی، محمد (1416ق). ‏القواعد الفقهیة. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار (علیهم‌السلام).
41.  فیومی، احمد بن محمد (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، منشورات دار الرضی.
42.  ‏‫کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۹). مسئولیت مدنی: قواعد عمومی. تهران: گنج دانش.
43.  کاتوزیان،‌ ناصر (۱۳۹۰). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
44.  ‏‫کریمی، عباس؛ صادقی‌راد، الهام و تقی‌زاده، ابراهیم. (۱۳۹۷). تلاشی در راستای تبیین قاعده ملازمه نفع- مخاطره و جایگاه آن در ضمان قهری شرعی. ۱۰(۱). ۲۳۸-۲۷۲.
45.  کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق). کافی. قم: دارالحدیث.
46.  مردانه، شکراله؛ میرمهدی، سیدمهدی و یاراحمدی، فتانه (۱۴۰۲). بررسی تأثیر سلبریتی‌های رسانه اجتماعی و روابط فرااجتماعی با آن‌ها بر قصد خرید دنبال‌کنندگان. بررسی‌های مدیریت رسانه. ۲(۱)، ۸۶-۱۰۶.
47.  ‏‫مشکینی، علی (۱۴۳۴ق). مصطلحات الفقه. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
48.  محقق داماد، سیدمصطفى (۱۴۰۶ق). قواعد فقه. تهران. مرکز نشر علوم اسلامى.
49.  ‏‫مصطفوی، سیدمحمدکاظم (1421ق). القواعد الفقهیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
50.  ‏‫مکارم شیرازی، ناصر (1411ق). القواعد الفقهیة. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع).
51.  میرشکاری، عباس و ملکی، نفیسه (۱۴۰۱). مسئولیت مدنی اشخاص مشهور در تأیید کالاها و خدمات. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی. ۲۳(۵۶). ۱۹۹-۲۳۰.
52.  میرشکاری، عباس (۱۳۹۸). حق جلوت. فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی. ۴۲(۳). ۵۲۳-۵۴۲.
53.  ‏‫هاشمی شاهرودی، سیدمحمود (1417ق). مقالات فقهیة. قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
54. ‏‫یزدی، محمدکاظم (1410ق). حاشیة المکاسب. قم: اسماعیلیان.
55.           ‏
56.   Grigaliūnaitė, V., Pilelienė, L. (2015). Determination of the Impact of Spokesperson on Advertising Effectiveness. International Journal of Management, Accounting and Economics. 2(8).810-820
57.    Zafar, A. U., QIU,J. Shahzad, M. (2020). Do digital celebrities’ relationships and social climate matter? Impulse buying in f-commerce. Internet Research, 30(6), 1731- 1762.