مطالعات فقه و حقوق رسانه

مطالعات فقه و حقوق رسانه

هوش مصنوعی، به‌مثابه دستیاری هوشمند برای مجلس شورای اسلامی در قانون‌گذاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
هدی غفاری 1
زهراسادات حجازی 2
1 دانشیار، گروه حقوق ارتباطات و رسانه، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
2 فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد حقوق عمومی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی
10.22034/jlsm.2025.729491
چکیده
قانون‌گذاری به‌عنوان یکی از ارکان حاکمیت، همواره در معرض چالش‌های پیچیده‌ای نظیر محدودیت‌های شناختی نمایندگان مجلس، ناکارآمدی در پیش‌بینی آثار اجتماعی قوانین و تضاد منافع بوده است. از طرف‌دیگر، تمام کشورها با سرعت وصف‌ناپذیری در اکثر زمینه‌های حقوقی (و ازجمله قانون‌گذاری) تحت تأثیر هوش مصنوعی قرار گرفته‌اند؛ ازاین‌رو، ضرورت به‌کارگیری این ابزار نوین برای افزایش دقت نمایندگان و کارایی و مشروعیت قوانین بیش‌ازپیش احساس می‌شود. نگارندگان با روش توصیفی و به شیوه تحلیل محتوای کیفی منابع کتابخانه‌ای، در پی پاسخگویی بدین پرسش مهم هستند که «قابلیت‌های هوش مصنوعی به‌مثابه دستیاری هوشمند در قانون‌گذاری برای مجلس شورای اسلامی، کدام است؟» نوشتار پیش‌رو، ضمن بیان پیشینه تطبیقی موضوع و بایسته‌های حاکم بر آن، الگویی پنج‌ مرحله‌ای برای قانون‌گذاری با کمک هوش مصنوعی ارائه و پیشنهاد می‌دهد. برآیند پژوهش، حاکی از آن است که هوش مصنوعی با قابلیت تحلیل کلان‌داده‌ها، می‌تواند به‌عنوان یک «دستیار حقوقی پیشرفته» در خدمت مجلس قرار گیرد
کلیدواژه‌ها
هوش مصنوعی
مجلس شورای اسلامی
قانون‌گذاری
دستیار هوشمند قانون‌گذاری
قانون‌گذاری با هوش مصنوعی

عنوان مقاله English

Artificial Intelligence as an intelligent assistant to the Islamic Consultative Assembly in the legislation

نویسندگان English

Hoda Ghaffari 1
Zahrasadat Hejazi 2
1 Associate Professor, Department of Communication and Media Law, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran.
2 Master of Art degree in Public Law Communication and Media Law Department, Allameh Tabatabai University
چکیده English

Legislation, as one of the pillars of governance, has always faced complex challenges such as cognitive limitations of legislators, inefficiencies in predicting the social impacts of laws, and conflicts of interest. On the other hand, all countries are being influenced by artificial intelligence (AI) at an unprecedented pace across most legal domains, including legislation. Consequently, the necessity of employing this modern tool to enhance the precision, efficiency, and legitimacy of laws has become increasingly evident. Using a descriptive methodology and qualitative content analysis of library resources, the authors seek to address this critical question: "What are the capabilities of artificial intelligence as a legislative tool in the Iranian legal system?" This paper outlines the comparative background of the topic and its governing imperatives while proposing a five-stage model for AI-driven legislation. The findings indicate that AI, with its capacity for big data analysis, can serve as an "advanced legal assistant" to support the legislative system.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
Legislation
Intelligent Legislative Assistant
AI-Driven Legislation
      1.            اجاقی، حامد؛ سلیمانی روزبهانی، فاطمه و ظهوریان نادعلی، ایمان (1403). دکترین هنجارگذاری و تنظیم‌گری هوش مصنوعی. فصلنامه حقوق و دولت، دوره پنجم، شماره 1.
      2.            الیوت، کاترین (1387). نظام حقوقی فرانسه؛ ترجمه صفر بیگ‌زاده. تهران: سمت.
      3.            انصاری، باقر (1402). حقوق داده‌ها و هوش مصنوعی (مفاهیم و چالش‌ها). تهران: شرکت سهامی انتشار.
      4.            بوذری، مهرنوش (1402). حقوق و هوش مصنوعی. تهران: میزان.
      5.            پژوهشکده شورای نگهبان (1403). سلسله نشست‌های هوش مصنوعی و حقوق اساسی (نشست اول: هوش مصنوعی و قانون‌گذاری). تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
      6.            پژوهشکده شورای نگهبان (1403). سلسله نشست‌های هوش مصنوعی و حقوق اساسی (نشست دوم: هوش مصنوعی و نظارت اساسی). تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
      7.            حسینی یزدی، سیدمحمدحمید (1397). آسیب‌شناسی فرایند قانون‌گذاری در قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر اصل کارآمدی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
      8.            داوید، رنه (1362). نظام‌های بزرگ حقوقی معاصر؛ ترجمه حسین صفایی، محمد آشوری و عزت‌الله عراقی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
      9.            درویشوند، ابوالفضل؛ فضائلی، احمد و اسمعیلی گیوی، حمیدرضا (1397). بررسی جایگاه مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی در نظرات شورای نگهبان. فصلنامه دانش حقوق عمومی، شماره 21.
  10.            سبحانی، جعفر (1384). نقش زمان و مکان در استنباط. فقه اهل بیت، شماره 43.
  11.            غمامی، سیدمحمدمهدی (1403). سخن سردبیر: مقدمه‌ای بر چرایی قانون‌گذاری هوش مصنوعی. فصلنامه حقوق و دولت، سال پنجم، شماره 1.
  12.            مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (1403). بررسی گزارش شاخص دولت دیجیتال ۲۰۲۳ در کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی (OECD). شماره مسلسل: 20473.
  13.            هاشمی، سیدحسین (1403). کنترل یا نوآوری؛ الزامات حقوقی سیاست‌های تنظیمی در زمینه هوش مصنوعی. فصلنامه حقوق و دولت، سال پنجم، شماره 1.
  14.            هاشمی، سیدمحمد (1402). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر میزان.
    15.            Coglianese, Cary & Lehr, David (2017). “Regulating by Robot: Administrative Decision Making in the Machine-Learning Era”. Georgetown Law Journal, No. 105.
    16.            Fayyad, Usama; Piatetsky-Shapiro, Gregory & Smyth, Padhreic (1996). “From Data Mining to Knowledge Discovery in Databases”. Al Magazine, Vol. 17, No. 3.
    17.            Gill, Karamjit S. (2018). “Data to decision and judgment making a question of wisdom”. IFAC papers online, Vol 5., No. 130.
    18.            Inter-parliamentary Union (2019). Innovation Tracker, Issue 1.
    19.            Koryzis, Dimitris; Fitsilis, Fotios & Schefbeck, Günther (2013).  “Moderated Policy Discourse vs. Non-moderated Crowdsourcing in Social Networks – a Comparative Approach”, Conference: Proceedings of the 16th International Legal Informatics Symposium, At: Salzburg, Austria, Vol. Jusletter IT.
    20.            Kumayama, Ken D.; Levi, Stuart D. & Ridgway, William E. (2025).  US Federal Regulation of AI Is Likely To Be Lighter, but States May Fill the Void, Lexology.
    21.            Monarch, Robert & Munro, Robert (2021).  Human-in-the-Loop Machine Learning: Active Learning and Annotation for Human-centered AI. New York: Simon and Schuster.
    22.            Nilsson, Nils J. (2009). The Quest for Artificial Intelligence. England: Cambridge University Press.
    23.            Norvig, Peter & Russell, Stuart (2009). Artificial Intelligence: A Modern Approach. 3rd edition. ‎ UK: Pearson.
    24.            Palmirani, Monica; Francesco Bresciani, Pier; Bomprezzi, Chantal & Gatti, Franco (2024). Report on AI in Parliamentary Context1 (Final Draft). University of Bologna.
    25.            Pasick, Adam (2023).  Artificial Intelligence Glossary: Neural Networks and Other Terms Explained. The New York Times.
    26.            Pinotsis, Dimitris A. & Karanasiou, Argyro P. (2017). “A Study into the Layers of Automated Decision Making: Emergent Normative and Legal Aspects of Deep Learning”. International Review of Law Computers & Technology, Vol. 2.
    27.            Saari, Muthanna (2020). “Conceptualising the Application of AI and Machine Learning in the Parliament of Malaysia's Parliamentary questions”. International Journal of Law Government and Communication, No. 5(20).
    28.            Schwab, Klaus (2017). Shaping the Fourth Industrial Revolution, Sweden:  Portfolio Penguin.
    29.            Shaw, J. C.; Simon, Herbert A. & Newell, Allen (1956). “The Logic Theorist, Proceedings of the Western Joint Computer Conference”. Presented at Los Angeles, Calif. No. 6-8.
    30.            Simon, Herbert A. (1957). Models of Man: Social and Rational. New York: John Wiley & Sons.
    31.            Stranieri, Andrew & Zeleznik, John (2006). “Knowledge Discovery From Databased- Using Neural Networks and Data Mining to Build Legal Decision Support Systems, Information Technology and Law, Lawyers”. Vol. 81.
    32.            Turing, Alan Mathison (1950). Computing Machinery and Intelligence, Mind, No. 236.